Η Ana Fernández-Arcos, νευρολόγος με εξειδίκευση στην ιατρική του ύπνου και ερευνήτρια στο Ίδρυμα Pasqual Maragall, μελετά εδώ και χρόνια τον τρόπο με τον οποίο ο εγκέφαλος λειτουργεί όταν το σώμα ξεκουράζεται.
Όπως εξηγεί, ο ύπνος δεν είναι μια παθητική κατάσταση, αλλά μια εξαιρετικά δυναμική νευροβιολογική διαδικασία που αποκαλύπτει πολλά για τη μνήμη, τα συναισθήματα και ακόμη και για μελλοντικούς κινδύνους ασθενειών.
Ένα από τα πιο συχνά ερωτήματα αφορά το γιατί κάποιοι θυμούνται ζωντανά τα όνειρά τους, ενώ άλλοι όχι. Η απάντηση, λέει, δεν είναι απόλυτη. Ωστόσο, η σημασία που αποδίδει κανείς στα όνειρα φαίνεται να παίζει ρόλο: η συνήθεια της ανάκλησης και της αφήγησής τους «εκπαιδεύει» τον εγκέφαλο να τα συγκρατεί.
Αντίθετα, μια ξαφνική και ασυνήθιστη αύξηση στην ανάμνηση ονείρων μπορεί, σε ορισμένες περιπτώσεις, να αποτελεί ένδειξη διαταραχής ή κατακερματισμένου ύπνου.
Ιδιαίτερη έμφαση δίνει στη φάση REM, κατά την οποία ο εγκέφαλος εμφανίζει έντονη δραστηριότητα και ενεργοποιούνται περιοχές που σχετίζονται με το συναίσθημα, όπως η αμυγδαλή. Σε αυτή τη φάση αναδύονται συχνά έντονες ή φορτισμένες αναμνήσεις. Δεν είναι τυχαίο ότι οι εφιάλτες συνδέονται με αυξημένη δραστηριότητα σε κυκλώματα φόβου, ενώ τα αρνητικά όνειρα τείνουν να αποτυπώνονται πιο εύκολα στη μνήμη.
Παρά τη διαχρονική ανθρώπινη τάση να αναζητούμε «κρυφά νοήματα», η ίδια επισημαίνει ότι η επιστήμη δεν υποστηρίζει την ύπαρξη συμβολικών ερμηνειών με καθολική ισχύ. Εκείνο που έχει κλινική σημασία δεν είναι το σενάριο του ονείρου, αλλά το πώς συμπεριφέρεται ο εγκέφαλος κατά τη διάρκειά του. Για παράδειγμα, η διαταραχή συμπεριφοράς στον ύπνο REM —που εμφανίζεται συχνότερα μετά τα 50— μπορεί να αποτελέσει πρώιμο δείκτη νευροεκφυλιστικών νοσημάτων όπως η Parkinson’s disease.
Η ειδικός εκτιμά ότι σήμερα κοιμόμαστε λιγότερο και χειρότερα σε σχέση με παλαιότερες δεκαετίες. Ο σύγχρονος τρόπος ζωής, η διαρκής διέγερση από οθόνες και αλγοριθμικό περιεχόμενο, αλλά και η αντίληψη ότι ο ύπνος είναι «χαμένος χρόνος», επιβαρύνουν την ποιότητά του. Οι συνέπειες είναι άμεσες όπως ευερεθιστότητα, κόπωση, μειωμένη απόδοση. αλλά και μακροπρόθεσμες, καθώς συνδέονται με καρδιαγγειακά προβλήματα, ψυχικές διαταραχές και αυξημένο κίνδυνο άνοιας.
Ιδιαίτερη αναφορά κάνει στα διαυγή όνειρα: την κατάσταση όπου ο άνθρωπος αντιλαμβάνεται ότι ονειρεύεται. Όπως εξηγεί, δεν πρόκειται για φαντασία, αλλά για φαινόμενο που έχει καταγραφεί με ηλεκτροεγκεφαλογράφημα, με χαρακτηριστική παρουσία κυμάτων γάμμα. Ορισμένοι άνθρωποι μπορούν να εκπαιδευτούν ώστε να αυξήσουν τη συχνότητά τους, ενώ σε κλινικά περιβάλλοντα η τεχνική αξιοποιείται θεραπευτικά, ιδίως σε περιπτώσεις μετατραυματικού στρες, όπου οι ασθενείς μαθαίνουν να τροποποιούν το περιεχόμενο επαναλαμβανόμενων εφιαλτών.
Στο ερευνητικό της έργο στο Ίδρυμα Pasqual Maragall, η Fernández-Arcos εστιάζει στον ύπνο αργών κυμάτων. Πρόκειται για τη φάση κατά την οποία ο εγκέφαλος φαίνεται να απομακρύνει πιο αποτελεσματικά μεταβολικά «απόβλητα», όπως η αμυλοειδής πρωτεΐνη που σχετίζεται με τη νόσο Αλτσχάιμερ. Με τη βοήθεια τεχνητής νοημοσύνης και ανάλυσης μεγάλων βάσεων δεδομένων πολυσωματογραφίας, οι ερευνητές αναζητούν πρότυπα που θα μπορούσαν να λειτουργήσουν ως πρώιμοι βιοδείκτες κινδύνου.
Πέρα από τα επιστημονικά δεδομένα, η ίδια παρατηρεί πόσο βαθιά μπορούν να επηρεάσουν τα όνειρα την ανθρώπινη πορεία. «Υπάρχουν άνθρωποι που αποδίδουν τέτοια σημασία σε ένα όνειρο, ώστε να αναθεωρούν αποφάσεις ζωής», σημειώνει. Η επίδραση αυτή, εξηγεί, δεν προέρχεται από κάποιο αντικειμενικό “μήνυμα”, αλλά από την προσωπικότητα, το πλαίσιο και τις ερμηνείες που δίνει το ίδιο το άτομο ή το περιβάλλον του.
Ο ύπνος, καταλήγει, δεν είναι απλώς ανάπαυση. Είναι ένα παράθυρο στον εγκέφαλο: στις μνήμες, στα τραύματα, στα συναισθήματα και, ενδεχομένως, στο μέλλον της νευρολογικής μας υγείας.
