Ωκυρρόη: Η Κόρη του Χείρωνα και Οι 6 Άγνωστες Μορφές της Μυθολογίας

Το όνομα Ωκυρρόη (ή Ωκυρόη) προέρχεται ετυμολογικά από τις λέξεις «ωκύς»(ταχύς, γρήγορος) και «ρέω» (κυλάω).

Επομένως, σημαίνει «αυτή που ρέει με ταχύτητα» ή «η γοργοπόδαρη», γεγονός που τη συνδέει άμεσα με το στοιχείο του νερού και τα ποτάμια ρεύματα.

1. Ωκυρρόη: Η Ωκεανίδα (Ησίοδος)

Η αρχαιότερη αναφορά στο όνομα εντοπίζεται στην αρχαϊκή επική ποίηση. Η Ωκυρρόη ήταν μία από τις τρεις χιλιάδες Ωκεανίδες, τις νύμφες των νερών που ήταν κόρες του Τιτάνα Ωκεανού και της Τηθύος. Ήταν προστάτιδα των γρήγορων ρυακιών και των νερών που ρέουν ορμητικά.

Η Βιβλιογραφική Πηγή: Ο Ησίοδος στο έργο του Θεογονία παραθέτει τον κατάλογο των Ωκεανίδων, τοποθετώντας την Ωκυρρόη δίπλα σε άλλες αδελφές της, όπως η Τύχη και η Στύγα.

Αυτούσιο Αρχαίο Κείμενο (Ησίοδος, Θεογονία, στ. 359-361): «Ευδώρη τε Τύχη τε καί Αμφιρώ Ωκυρόη τε, καί Στύξ, ή δή σφεων προφερεστάτη εστίν απασέων.»

Μετάφραση: «Η Ευδώρη, η Τύχη, η Αμφιρώ και η Ωκυρόη, / και η Στύγα, που βέβαια είναι η πιο σεβαστή από όλες.»

2. Ωκυρρόη: Η Προφήτισσα Κόρη του Κένταυρου Χείρωνα (Οβίδιος & Ερατοσθένης)

Αυτή είναι η πιο γνωστή και τραγική Ωκυρρόη της μυθολογίας. Ήταν νύμφη, κόρη του σοφού Κένταυρου Χείρωνα και της Νύμφης Χαρικλώς. Πήρε το όνομά της επειδή γεννήθηκε στις όχθες ενός ορμητικού ρυακιού.

Ο Μύθος και η Τιμωρία της: Η Ωκυρρόη είχε το χάρισμα της προφητείας(μαντική ικανότητα). Σε μια έκσταση, προφήτευσε στον μικρό Ασκληπιό (τον οποίο μεγάλωνε ο πατέρας της) ότι θα αποκτούσε τη δύναμη να ανασταίνει νεκρούς, προκαλώντας όμως την οργή του Δία. Επίσης, προφήτευσε το τραγικό τέλος του ίδιου του πατέρα της (ο Χείρωνας ήταν αθάνατος, αλλά θα παραιτούνταν από την αθανασία του για να γλιτώσει από τους πόνους του δηλητηριασμένου βέλους του Ηρακλή). Επειδή αποκάλυψε τα μυστικά και το θέλημα των θεών στους θνητούς, οι θεοί την τιμώρησαν μεταμορφώνοντάς την σε φοράδα. Από εκείνη τη στιγμή, το όνομά της άλλαξε σε Ίππη (ή Μελανίππη / Ευίππη) και αργότερα τοποθετήθηκε στα άστρα ως ο αστερισμός του Ίππου.

Η Βιβλιογραφική Πηγή: Ο μύθος της διασώζεται εκτενώς στη Λατινική γραμματεία από τον Οβίδιο (Μεταμορφώσεις, Βιβλίο 2, στ. 633+). Ωστόσο, στην αρχαία ελληνική γραμματεία, η αναφορά γίνεται στο όνομα που πήρε μετά τη μεταμόρφωσή της (Ίππη), όπως καταγράφει ο Ερατοσθένης για τη δημιουργία του αστερισμού:

Αυτούσιο Αρχαίο Κείμενο (Ερατοσθένης, Καταστερισμοί, 18 – Περί Ίππου): «Ίππου· ουτός εστιν ο του Κενταύρου Χείρωνος, ω όνομα Ίππη[…] αύτη δέ ανθρώποις ου θεατή εστιν· φασί γάρ αυτήν, ότε ην παρά τω Χείρωνι καταλειφθεισα υπό Αιόλου […] κατεαστερίσθη δέ διά τήν του πατρός ευσέβειαν.»

3. Ωκυρρόη: Η Νύμφη της Σάμου (Αθήναιος)

Μια διαφορετική Ωκυρρόη εμφανίζεται ως τοπική Νύμφη του νησιού της Σάμου. Ο μύθος της ανήκει στον κύκλο των ιστοριών ανεκπλήρωτου θεϊκού έρωτα.

Ο Μύθος: Ο θεός Απόλλωνας την είδε, την ερωτεύτηκε και άρχισε να την κυνηγά. Για να ξεφύγει από τον θεό, η Ωκυρρόη ανέβηκε σε ένα πλοίο που ταξίδευε με προορισμό τη Μίλητο. Ο Απόλλωνας, εξοργισμένος από τη φυγή της, χρησιμοποίησε τη θεϊκή του δύναμη και μεταμόρφωσε ολόκληρο το πλοίο σε βράχο και τον καπετάνιο του (που λεγόταν Πόμπιλος) στο ομώνυμο ψάρι (πομπόλος).

Η Βιβλιογραφική Πηγή: Τη διάσωση αυτού του τοπικού μύθου τη χρωστάμε στον συγγραφέα Αθήναιο, ο οποίος στο έργο του παραθέτει ένα απόσπασμα του αρχαίου ιστορικού Αέθλιου του Σάμιου.

Αυτούσιο Αρχαίο Κείμενο (Αθήναιος, Δειπνοσοφισταί, Βιβλίο Ζ’, 283e):«Αίθλιος δ᾽ ο Σάμιος […] φησίν ως Πόμπιλος ναυβάτης ών ώχετο άγων Ωκυρρόην τήν Νύμφην εις Μίλητον· εφ᾽ η Απόλλων μανείς τήν μέν ναυν ελίθωσε, τόν δέ Πόμπιλον εποίησεν ιχθύν.»

Μετάφραση: «Ο Αέθλιος ο Σάμιος λέει ότι ο Πόμπιλος, ο οποίος ήταν ναυτικός, αναχώρησε παίρνοντας την Νύμφη Ωκυρρόη προς τη Μίλητο. Εξαιτίας αυτού ο Απόλλωνας θύμωσε, και πέτρωσε το πλοίο, ενώ τον Πόμπιλο τον έκανε ψάρι.»

4. Ωκυρρόη: Η Νύμφη ως Μητέρα Ποταμών (Ψευδο-Πλούταρχος)

Στο σύγγραμμα Περί Ποταμων (De Fluviis) που αποδίδεται λανθασμένα στον Πλούταρχο (Ψευδο-Πλούταρχος), η Ωκυρρόη (πιθανότατα η Ωκεανίδα ή μια ομώνυμη τοπική Νύμφη) εμφανίζεται ως μητέρα δύο σημαντικών προσωποποιημένων ποταμών, έχοντας ενωθεί με δύο διαφορετικούς θεούς:

Α. Μητέρα του Ποταμού Φάσιδος (με τον Ήλιο)

Ο Φάσις (στην περιοχή της αρχαίας Κολχίδας, σημερινή Γεωργία) ήταν ξακουστός ποταμός. Σύμφωνα με το κείμενο, γεννήθηκε από την ένωση της Ωκυρρόης με τον θεό Ήλιο.

Αυτούσιο Αρχαίο Κείμενο (Ψευδο-Πλούταρχος, Περί Ποταμων, 5.1):«Φασις ποταμός εστι της Σκυθίας, παρά πόλιν ομώνυμον […] Εγεννήθη δέ εξ Ηλίου καί Ωκυρρόης.»

Β. Μητέρα του Ποταμού Καίκου (με τον Ερμή)

Ο Κάικος, ιστορικός ποταμός της Μυσίας (Μικρά Ασία), φέρεται να γεννήθηκε από την ένωση της νύμφης Ωκυρρόης με τον θεό Ερμή.

Αυτούσιο Αρχαίο Κείμενο (Ψευδο-Πλούταρχος, Περί Ποταμων, 21.1):«Καϊκός ποταμός εστι της Μυσίας […] εγεννήθη δέ εξ Ερμου καί ΩκυρρόηςΝύμφης. Εκλήθη δέ πρότερον Αστραιος…»

5. Συμπληρωματικά Στοιχεία & Παραλλαγές των Μύθων

Α. Η Λατινική Εκδοχή του Μύθου της Κόρης του Χείρωνα (Οβίδιος)

Ενώ ο Ερατοσθένης εστιάζει στην ελληνική ονομασία Ίππη, ο Ρωμαίος ποιητής Οβίδιος είναι αυτός που διασώζει τις ακριβείς προφητείες της Ωκυρρόης(Ocyrhoe) για τον Ασκληπιό και τον Χείρωνα, καθώς και τη λεπτομερή περιγραφή της μεταμόρφωσής της σε φοράδα.

Στο κείμενό του, η Ωκυρρόη παρουσιάζεται να χάνει τη μιλιά της σταδιακά, καθώς οι λέξεις της μετατρέπονται σε χρεμετισμό:

Βιβλιογραφική Αναφορά (Οβίδιος, Μεταμορφώσεις, Βιβλίο 2, στ. 665-667):

«[…] vox illi non iam humana videri, non equae loquentis, sed restat parva imitatrix equae; mox edit certos hinnitus…»

Μετάφραση: «[…] η φωνή της δεν έμοιαζε πλέον ανθρώπινη, ούτε όμως και άλογου που μιλά, αλλά μια μικρή απομίμηση φοράδας· σύντομα έβγαλε καθαρά χρεμετίσματα…»

Β. Η Σύνδεση με τον Αστερισμό του Πηγάσου (Υγίνος)

Ο μυθογράφος Υγίνος (Hyginus) στα έργα του Fabulae και Poeticon Astronomicon, βασιζόμενος σε χαμένα έργα του Ευριπίδη (όπως η τραγωδία Μελανίππη η Δεσμώτις), αναφέρει ότι η Ωκυρρόη/Ίππη κρύφτηκε στα βουνά για να μην μάθει ο πατέρας της ότι ήταν έγκυος από τον Αίολο. Εκεί, μετά τη μεταμόρφωσή της, ο θεός Ποσειδώνας την ελέησε και την τοποθέτησε στα αστέρια. Για τον λόγο αυτό, στον ουρανό φαίνεται μόνο το μπροστινό μέρος του σώματος του αλόγου, ώστε να μην αναγνωρίζεται το θηλυκό της γένος.

6. Άλλες Λιγότερο Γνωστές Μορφές με το Όνομα «Ωκυρρόη»

Στην αρχαία γραμματεία συναντάμε δύο ακόμα δευτερεύουσες αναφορές, οι οποίες ολοκληρώνουν τον κατάλογο:

Γ. Ωκυρρόη: Μια από τις Αμαζόνες

Σύμφωνα με τον ύστερο επικό ποιητή Κόιντο τον Σμυρναίο (που κατέγραψε τα γεγονότα μετά την Ιλιάδα), το όνομα Ωκυρρόη δινόταν και σε μία από τις πολεμίστριες Αμαζόνες που πολέμησαν στο πλευρό της βασίλισσας Πενθεσίλειας κατά τον Τρωικό Πόλεμο.

Αυτούσιο Αρχαίο Κείμενο (Κόιντος Σμυρναίος, Τα μεθ’ Όμηρον, Βιβλίο 1, στ. 42-43):

«[…] Ανδρομάχη τε Δέρειά τε Θέοσά τε Ωκυρόη τε

Πολεμούσά τ’ Αναίτις τε…»

Δ. Ωκυρρόη: Μια από τις Μαινάδες (Νόννος)

Ο Νόννος ο Πανοπολίτης στα Διονυσιακά του, ένα τεράστιο έπος που εξιστορεί την εκστρατεία του Διονύσου στις Ινδίες, περιλαμβάνει την Ωκυρρόη στον κατάλογο των Μαινάδων (Βακχών) που ακολουθούσαν τον θεό στις τελετές και τις μάχες του.

7. Φιλολογική & Ετυμολογική Ανάλυση