Ο Φλύος (ή Φλύας) αποτελεί μια πανάρχαια και εξαιρετικά σημαντική μορφή στο πλαίσιο της αρχαίας ελληνικής μυστηριακής θρησκείας.
Παρότι το όνομά του δεν είναι τόσο διαδεδομένο στο ευρύ κοινό όσο οι ολύμπιοι θεοί ή οι πανελλήνιοι ήρωες, υπήρξε κεντρικός πυλώνας του αττικού μυστικισμού. Συνδέεται άρρηκτα με τον αρχαίο δήμο της Φλύας (το σημερινό Χαλάνδρι Αττικής) και θεωρείται ο αρχέγονος ιδρυτής τελετουργιών που σχετίζονται στενά με την Ελευσίνα και τις λατρείες της Δήμητρας και της Περσεφόνης.
Καταγωγή: Ο Γηγενής Γιος της Γαίας
Βασικό χαρακτηριστικό του Φλύου, σύμφωνα με τη μυθολογική γραμματεία, είναι η καταγωγή του. Δεν είχε ανθρώπινους γονείς, ούτε γεννήθηκε από ενώσεις θεών του Ολύμπου. Θεωρείται αυτόχθων, δηλαδή πλασμένος από την ίδια τη γη. Συγκεκριμένα, αναφέρεται ρητά ως γιος της Γαίας (της προσωποποιημένης Μητέρας Γης).
Η γέννησή του απευθείας από το χώμα (τη Γη) τον καθιστά μια χθόνια θεότητα/ήρωα, στοιχείο απολύτως απαραίτητο για κάποιον που ιδρύει μυστήρια («όργια») τα οποία συνδέονται με τον κάτω κόσμο, τη γεωργία, τον κύκλο της ζωής και τον θάνατο.
Αρχαία Ελληνικά Κείμενα και Βιβλιογραφία
Ό,τι γνωρίζουμε σήμερα για τον Φλύο προέρχεται κυρίως από το έργο του περιηγητή Παυσανία («Ελλάδος Περιήγησις»), ο οποίος με τη σειρά του διασώζει αποσπάσματα και πληροφορίες από τα χαμένα ιερά έπη του μυθικού ποιητή Μουσαίου (ενός ποιητή και μάντη που συχνά ταυτίζεται ή συνδέεται με τον Ορφέα και τα Ελευσίνια Μυστήρια).
Το σημαντικότερο αυτούσιο απόσπασμα που αναφέρεται στον Φλύο και την καταγωγή του, διασώζεται στο 4ο βιβλίο του Παυσανία, τα Μεσσηνιακά, όπου εξετάζεται η προέλευση διαφόρων μυστηρίων της αρχαίας Ελλάδας.
Παυσανίας, Ελλάδος Περιήγησις, Μεσσηνιακά (4.1.5): «Μουσαιος δέ εν τοις έπεσι (ει δή Μουσαίου τά έπη) τόν Φλύον, ός ταύτη τά όργια συνεστήσατο, Γης ειναί φησι παιδα.»
Μετάφραση / Απόδοση: «Ο Μουσαίος, πάλι, στα έπη του (αν βέβαια τα έπη αυτά ανήκουν πράγματι στον Μουσαίο) λέει ότι ο Φλύος, ο οποίος καθιέρωσε τα όργια [δηλ. τις μυστηριακές τελετές] σε αυτόν τον τόπο, ήταν γιος της Γης (Γαίας).»
Η Σχέση του με την Ελευσίνα και τον Δήμο της Φλύας
Παρότι η Ελευσίνα υπήρξε το μεγαλύτερο κέντρο των μυστηρίων, η Φλυα διέθετε τις δικές της, ίσως και παλαιότερες, χθόνιες τελετουργίες, τις οποίες η παράδοση αποδίδει στον Φλύο.
1. Η Ίδρυση των «Οργίων»
Στην αρχαιότητα η λέξη «όργια» δεν είχε τη σημερινή σημασία, αλλά σήμαινε τις ιερές, μυστικιστικές τελετές στις οποίες συμμετείχαν μόνο οι μυημένοι (μυστήρια). Ο Φλύος μαρτυρείται (όπως είδαμε στο παραπάνω απόσπασμα) ως εκείνος που «ταύτη τά όργια συνεστήσατο» (καθιέρωσε τα μυστήρια στην περιοχή).
2. Το Ιερατικό Γένος των Λυκομιδών
Η κληρονομιά του Φλύου διατηρήθηκε ζωντανή μέσα από ένα ισχυρό και πανάρχαιο αριστοκρατικό γένος των Αθηνών, τους Λυκομίδες (Λυκομίδαι). Το ιερατικό αυτό γένος (στο οποίο ανήκε και ο περίφημος Αθηναίος στρατηγός Θεμιστοκλής) είχε την έδρα του στον Δήμο της Φλύας. Οι Λυκομίδες είχαν αποκλειστικά το προνόμιο να τελούν τα μυστήρια της Φλύας –που ήταν άμεσα συνδεδεμένα με τα Ελευσίνια– και κατά τη διάρκεια των τελετών έψαλλαν ύμνους γραμμένους από τον Ορφέα, τον Μουσαίο και τον Πάμφο (Παυσανίας 1.22.7 & 4.1.5).
3. Το Ιερό της Φλύας (Παυσανίας 1.31.4)
Στα Αττικά (1.31.4), ο Παυσανίας μας πληροφορεί ότι στον Δήμο των Φλυέων (του οποίου επώνυμος ήρωας ήταν ο Φλύος) υπήρχαν βωμοί πολλών θεοτήτων, μεταξύ αυτών του Διονύσου, της Αρτέμιδος και των Μεγάλων Θεών (που συχνά ταυτίζονται με τη Δήμητρα και την Κόρη, όπως και στην Ελευσίνα). Το ιερό αυτό της Φλύας, το οποίο καταστράφηκε από τους Πέρσες και αναστηλώθηκε αργότερα από τον Θεμιστοκλή, θεωρούνταν εξίσου ιερό με το Τελεστήριο της Ελευσίνας.
Η Γενεαλογική Γραμμή: Κελαινός, Καύκων και η Μεσσηνία
Ο Φλύος δεν υπήρξε απλώς ένας τοπικός ήρωας της Αττικής, αλλά μέσω των απογόνων του η μυστικιστική του κληρονομιά εξαπλώθηκε μέχρι την Πελοπόννησο, και συγκεκριμένα στην Ανδανία της Μεσσηνίας.
Σύμφωνα με το ίδιο χωρίο του Παυσανία που είδαμε νωρίτερα, ο Φλύος απέκτησε έναν γιο, τον Κελαινό, ο οποίος με τη σειρά του γέννησε τον Καύκωνα. Ο Καύκων ήταν αυτός που μετέφερε τις ιερές τελετές των Μεγάλων Θεών από την Αττική (Ελευσίνα/Φλύα) στη μυθική βασίλισσα της Μεσσηνίας, τη Μεσσήνη.
Παυσανίας, Ελλάδος Περιήγησις, Μεσσηνιακά (4.1.5): «Καύκωνα δέ τόν Κελαινου του Φλύου κομίσαι φασίν εξ Ελευσινος τά όργια των Μεγάλων θεων. Μουσαιος δέ εν τοις έπεσι […] τόν Φλύον […] Γης ειναί φησι παιδα.»
Μετάφραση / Απόδοση: «Λένε πως ο Καύκωνας, ο γιος του Κελαινού, του γιου του Φλύου, έφερε από την Ελευσίνα τα όργια [τις μυστηριακές τελετές] των Μεγάλων Θεών [στη Μεσσηνία]. Και ο Μουσαίος στα έπη του λέει πως ο Φλύος… ήταν γιος της Γης.»
Η Μαρτυρία του Ιππολύτου: Η Φλύα «Αρχαιότερη» της Ελευσίνας
Η πιο ανατρεπτική αναφορά στα Μυστήρια του Φλύου δεν προέρχεται από αρχαιοελληνικό, αλλά από πρωτοχριστιανικό/αιρεσιολογικό κείμενο. Ο Ιππόλυτος Ρώμης (3ος αιώνας μ.Χ.), στο έργο του «Κατά πασων αιρέσεων έλεγχος» (Philosophumena), προσπαθώντας να καταρρίψει τις θεωρίες της γνωστικής αίρεσης των Σηθιανών, μας διασώζει μια συγκλονιστική λεπτομέρεια:
Οι Γνωστικοί θεωρούσαν ότι το λεγόμενο «Τελεστήριο» της Φλύας (το ιερό που ίδρυσε ο Φλύος) προηγήθηκε χρονικά των Ελευσινίων Μυστηρίων, γεγονός που δικαιολογεί τον αρχέγονο χαρακτήρα του ίδιου του Φλύου ως «γιου της Γαίας».
Ιππόλυτος Ρώμης, Κατά πασων αιρέσεων έλεγχος (Βιβλίο 5, κεφ. 20.5):«…καί πρό των Ελευσινίων μυστηρίων έστι τά εν Φλυοις όργια της Μεγάλης λεγομένης [θεας].»
Μετάφραση / Απόδοση: «…και πριν από τα Ελευσίνια μυστήρια, υπάρχουν τα όργια [μυστήρια] στη Φλύα, της επονομαζόμενης Μεγάλης [θεάς].»
(Αυτή η πηγή είναι κομβική, διότι αποδεικνύει ότι ακόμα και αιώνες αργότερα, ο μύθος και η λατρεία που συνδεόταν με τον Φλύο θεωρούνταν φοβερά αρχαία, ίσως η παλαιότερη οργανωμένη μυστηριακή λατρεία στην Αττική).
Η Διάσωση της Κληρονομιάς του από τον Θεμιστοκλή
Για να κατανοήσουμε την ιστορική βαρύτητα της ύπαρξης του Φλύου (έστω και ως μυθικού ιδρυτή), πρέπει να δούμε το τελεστήριό του (τον ναό των μυστηρίων του). Ο βιογράφος Πλούταρχος επιβεβαιώνει πως ο ναός αυτός στη Φλύα (εκεί που τελούσε τα μυστήρια το γένος των Λυκομιδών) ήταν υψίστης σημασίας για την Αθήνα.
Όταν οι Πέρσες το 480 π.Χ. έκαψαν την Αττική, κατέστρεψαν και το τελεστήριο της Φλύας. Ο διάσημος Αθηναίος στρατηγός Θεμιστοκλής, όντας και ο ίδιος απόγονος του ιερατικού γένους των Λυκομιδών (και άρα πνευματικός κληρονόμος του Φλύου), πλήρωσε από την τσέπη του για να το ξαναχτίσει και να το διακοσμήσει.
Πλούταρχος, Βίοι Παράλληλοι: Θεμιστοκλής (1.4.1): «ότι δέ του Λυκομιδων γένους μετειχε, δηλόν εστι· τό γάρ Φλυησι τελεστήριον όπερ ην Λυκομιδων κοινόν, εμπρησθέν υπό των βαρβάρων αυτός επεσκεύασε καί πίναξι κατεκόσμησεν…»
