Η Άρτεμις αποτελεί μία από τις παλαιότερες, πιο περίπλοκες και ευρέως λατρευόμενες θεότητες του αρχαίου ελληνικού πανθέου. Ως μία από τους Δώδεκα Θεούς του Ολύμπου, ενσαρκώνει την άγρια φύση, το κυνήγι, την αγνότητα, αλλά και τον κύκλο της ζωής και του θανάτου.
1. Γέννηση και Καταγωγή
Σύμφωνα με τη θεογονική παράδοση, η Άρτεμις είναι κόρη του Δία και της Τιτανίδας Λητούς, και δίδυμη αδερφή του Απόλλωνα.
Η επικρατέστερη εκδοχή, όπως καταγράφεται στους Ομηρικούς Ύμνους και στον Απολλόδωρο (Βιβλιοθήκη 1.4.1), αναφέρει ότι η Ήρα, τυφλωμένη από ζήλια, απαγόρευσε στη Λητώ να γεννήσει σε οποιοδήποτε μέρος έβλεπε ο ήλιος. Η Λητώ βρήκε καταφύγιο στο ξερονήσι της Δήλου (ή στην Ορτυγία). Η Άρτεμις γεννήθηκε πρώτη και, αμέσως μετά, ως θεά του τοκετού (Ειλείθυια), βοήθησε τη μητέρα της να φέρει στον κόσμο τον Απόλλωνα.
2. Ιδιότητες και Σύμβολα
Η Άρτεμις είχε πολλαπλούς, συχνά αντιφατικούς ρόλους, οι οποίοι αντικατοπτρίζουν τη σχέση του αρχαίου ανθρώπου με το αδάμαστο περιβάλλον:
- Πότνια Θηρῶν: Η “Δέσποινα των Αγρίων Ζώων” (τίτλος μυκηναϊκής προέλευσης).
- Θεά του Κυνηγιού: Περιφέρεται στα δάση συνοδευόμενη από Νύμφες, εξοπλισμένη με το αργυρό της τόξο, το οποίο κατασκεύασαν οι Κύκλωπες.
- Κουροτρόφος και Προστάτιδα των Γυναικών: Παρότι ορκισμένη παρθένος, προστάτευε τα νεαρά κορίτσια μέχρι τον γάμο τους και τις γυναίκες κατά τη διάρκεια του τοκετού.
- Σεληνιακή Θεότητα: Σε μεταγενέστερες περιόδους (κυρίως στην Ελληνιστική εποχή), ταυτίστηκε με τη Σελήνη και την Εκάτη.
Ιερά σύμβολα: Το τόξο, η φαρέτρα με τα βέλη, το ελάφι (η ιερή κερυνίτις έλαφος), ο σκύλος, η άρκτος (αρκούδα) και το κυπαρίσσι.
3. Αυτούσια Αρχαία Κείμενα και Βιβλιογραφία
Οι αρχαίοι ποιητές και συγγραφείς ύμνησαν την Άρτεμη καταγράφοντας τις ιδιότητές της. Παρακάτω παρατίθενται αυτούσια αποσπάσματα από τις πρωτογενείς πηγές:
Α. Ομηρικός Ύμνος «Εἰς Ἄρτεμιν» (Ύμνος 27)
Ο παρακάτω ύμνος συνοψίζει τον διττό χαρακτήρα της θεάς: την αγάπη της για το κυνήγι και τη θέση της στον Όλυμπο.
«Ἄρτεμιν ἀείδω χρυσηλάκατον, κελαδεινήν, παρθένον αἰδοίην, ἐλαφηβόλον, ἰοχέαιραν, αὐτοκασιγνήτην χρυσαόρου Ἀπόλλωνος, ἣ κατ᾽ ὄρη σκιόεντα καὶ ἄκριας ἠνεμοέσσας ἄγρῃ τερπομένη παγχρύσεα τόξα τιταίνει…»
Μετάφραση: «Υμνώ την Άρτεμη με το χρυσό τόξο, που αγαπά τον θόρυβο του κυνηγιού, την σεβαστή παρθένο, που χτυπά τα ελάφια, που χαίρεται με τα βέλη, την ομογάλακτη αδερφή του χρυσόσπαθου Απόλλωνα, η οποία στα σκιερά βουνά και στις ανεμοδαρμένες κορυφές, τερπόμενη από το κυνήγι, τεντώνει το ολόχρυσο τόξο της…»
Β. Ευριπίδης, «Ιππόλυτος» (Στίχοι 73-81)
Στην τραγωδία του Ευριπίδη, ο αγνός κυνηγός Ιππόλυτος αφιερώνει ένα στέφανο στη θεά, αναδεικνύοντας τη σύνδεσή της με την απόλυτη, ανέγγιχτη αγνότητα της φύσης (ἀκήρατος λειμών).
«Σοὶ τόνδε πλεκτὸν στέφανον ἐξ ἀκηράτου λειμῶνος, ὦ δέσποινα, κοσμήσας φέρω, ἔνθ’ οὔτε ποιμὴν ἀξιοῖ φέρβειν βοτὰ οὔτ’ ἦλθέ πω σίδαρος, ἀλλ’ ἀκήρατον μέλισσα λειμῶν’ ἠρινὴ διέρχεται, Αἰδὼς δὲ ποταμίαισι κηπεύει δρόσοις…»
Μετάφραση: «Σε σένα, δέσποινα, φέρνω αυτό το πλεχτό στεφάνι, που το ετοίμασα από ένα παρθένο λιβάδι, όπου ούτε βοσκός τολμά να φέρει το κοπάδι του, ούτε σίδερο (δρεπάνι) έχει μπει ποτέ. Μόνο η ανοιξιάτικη μέλισσα περνά το άθικτο λιβάδι, και η Αιδώς (η Αγνότητα) το ποτίζει με δροσιές του ποταμού…»
Γ. Καλλίμαχος, «Ὕμνος εἰς Ἄρτεμιν»
Ο Καλλίμαχος (Ελληνιστική περίοδος) περιγράφει μοναδικά τη στιγμή που η μικρή Άρτεμις κάθεται στα γόνατα του Δία και του ζητά τα αιώνια δώρα της.
«δός μοι παρθενίην αἰώνιον, ἄππα, φυλάσσειν, καὶ πολυωνυμίην, ἵνα μή μοι Φοῖβος ἐρίζῃ… δός μοι ὀϊστοὺς καὶ τόξα…»
Μετάφραση: «Δώσε μου, πατέρα, την αιώνια παρθενία να φυλάσσω, και πολλά ονόματα, για να μην μπορεί να με ανταγωνιστεί ο Φοίβος (Απόλλωνας)… Δώσε μου βέλη και τόξα…»
4. Σημαντικοί Μύθοι
Οι μύθοι της Αρτέμιδας τονίζουν συχνά την αμείλικτη τιμωρία όσων παραβιάζουν τον ιερό της χώρο, προσβάλλουν την ίδια ή απειλούν την αγνότητά της:
- Ο Μύθος του Ακταίωνα: Ο νεαρός κυνηγός Ακταίων είχε την ατυχία να δει κατά λάθος τη θεά γυμνή να λούζεται σε μια πηγή στον Κιθαιρώνα. Εξοργισμένη, η Άρτεμις τον μεταμόρφωσε σε ελάφι και έβαλε τα ίδια του τα κυνηγόσκυλα (50 τον αριθμό) να τον κατασπαράξουν. (Οβίδιος, Μεταμορφώσεις / Απολλόδωρος, Βιβλιοθήκη 3.4.4).
- Η Τιμωρία της Νιόβης: Η Νιόβη, βασίλισσα της Θήβας, περηφανεύτηκε ότι ήταν ανώτερη από τη Λητώ επειδή είχε 14 παιδιά (7 γιους και 7 κόρες), ενώ η Λητώ μόνο δύο. Ο Απόλλωνας και η Άρτεμις, για να εκδικηθούν την ύβρι, κατέβηκαν από τον Όλυμπο και σκότωσαν με τα βέλη τους όλα τα παιδιά της (Ομήρου Ιλιάδα, Ω 602).
- Η Θυσία της Ιφιγένειας: Όταν ο Αγαμέμνονας σκότωσε το ιερό ελάφι της θεάς, η Άρτεμις σταμάτησε τους ανέμους στην Αυλίδα, εμποδίζοντας τον ελληνικό στόλο να αποπλεύσει για την Τροία. Απαίτησε ως εξιλέωση τη θυσία της κόρης του, Ιφιγένειας. Την τελευταία στιγμή, ωστόσο, η θεά την αντικατέστησε στον βωμό με ένα ελάφι και την πήρε ως ιέρειά της στην Ταυρίδα.
- Η Καλλιστώ: Η Νύμφη Καλλιστώ ανήκε στη συνοδεία της Αρτέμιδας και είχε ορκιστεί παρθενία. Όταν ο Δίας την εξαπάτησε και την άφησε έγκυο, η Άρτεμις (ή η Ήρα σε άλλες εκδοχές) την καταράστηκε και τη μεταμόρφωσε σε αρκούδα.
5. Λατρεία και Σημαντικά Ιερά
Η Άρτεμις ήταν πανελλήνια θεότητα, όμως η λατρεία της είχε συχνά τοπικές, μυστηριακές ιδιαιτερότητες:
- Ο Ναός της Αρτέμιδος στην Έφεσο (Αρτεμίσιον): Ένα από τα Επτά Θαύματα του Αρχαίου Κόσμου. Η Εφεσία Άρτεμις λατρευόταν όχι τόσο ως κυνηγός, αλλά ως μια πολυμαστική θεότητα της γονιμότητας (συνδυασμός ελληνικής και ανατολίτικης/ανατολιακής θεολογίας).
- Το Ιερό της Βραυρωνίας Αρτέμιδος (Αττική): Εδώ λάμβανε χώρα η Αρκτεία. Νεαρά κορίτσια (5-10 ετών) από την Αθήνα, γνωστές ως «άρκτοι» (μικρές αρκούδες), αφιερώνονταν στη θεά και υπηρετούσαν στο ιερό της για να εξαγνιστούν και να προετοιμαστούν για τον γάμο και τη μητρότητα.
- Άρτεμις Ορθία (Σπάρτη): Το ιερό της στη Σπάρτη ήταν το κέντρο της διαβόητης διαμαστιγώσεως, μιας σκληρής τελετής ενηλικίωσης των νεαρών Σπαρτιατών (έφηβων), που σχετιζόταν με την αντοχή στον πόνο, τον σεβασμό στη θεά και την είσοδο στην πολεμική ζωή της πόλης-κράτους.
Η παρουσία της Αρτέμιδας στην αρχαία ελληνική σκέψη είναι ο καθρέφτης του σεβασμού και του δέους προς τους νόμους της φύσης: αμείλικτη σε όσους παραβιάζουν την τάξη, αλλά προστάτιδα όσων αναπτύσσονται και σέβονται τον κύκλο της ζωής.
6. Ο Μύθος του Καλυδώνιου Κάπρου (Η Απόλυτη Οργή της Φύσης)
Ενώ αναφέραμε την τιμωρία του Ακταίωνα και της Νιόβης, ο πιο εμβληματικός μύθος που δείχνει την εκδικητική μανία της Αρτέμιδας όταν περιφρονείται, καταγράφεται στην Ιλιάδα του Ομήρου (Ραψωδία Ι). Ο βασιλιάς της Καλυδώνας, Οινέας, ξέχασε να της προσφέρει τους πρώτους καρπούς της συγκομιδής (Θαλύσια). Η θεά έστειλε ένα τεράστιο αγριογούρουνο να καταστρέψει τη χώρα, οδηγώντας στο περίφημο Κυνήγι του Καλυδώνιου Κάπρου.
Ομήρου «Ιλιάδα» (Ραψωδία Ι, στίχοι 533-536): «χωσαμένη, ὅ οἱ οὔ τι θαλύσια γουνῷ ἀλωῆς Οἰνεὺς ῥέξ’· ἄλλοι δὲ θεοὶ δαίνυνθ’ ἑκατόμβας, οἴῃ δ’ οὐκ ἔρρεξε Διὸς κούρῃ μεγάλοιο… ἡ δὲ χολωσαμένη δῖον γένος ἰοχέαιρα ὦρσεν ἔπι χλούνην σῦν ἄγριον ἀργιόδοντα…»
Μετάφραση: «Οργίστηκε [η Άρτεμις], επειδή ο Οινέας δεν της πρόσφερε τις απαρχές της σοδειάς από το γόνιμο περιβόλι του· οι άλλοι θεοί απολάμβαναν εκατόμβες, και μόνο στη μεγάλη κόρη του Δία δεν έκανε θυσία… Κι εκείνη, η θεία κόρη που χαίρεται με τα βέλη, οργισμένη του έστειλε ένα άγριο, λευκόδοντο αγριογούρουνο…»
7. Η Μυστικιστική Άρτεμις: Ορφικοί Ύμνοι
Πέρα από την επίσημη ολυμπιακή θρησκεία, τα Ορφικά Μυστήρια έβλεπαν την Άρτεμη με μια πιο σκοτεινή, κοσμική και παγκόσμια ματιά, συνδέοντάς τη στενά με τη μαγεία, τη νύχτα και τη φύση ως παγκόσμια δύναμη.
Ορφικός Ύμνος 36, «Ἀρτέμιδος» (Στίχοι 1-5): «Κλῦθί μευ, ὦ βασίλεια, Διὸς πολυώνυμε κούρη, Τιτηνίς, Βρομία, μεγαλώνυμε, τοξότι, σεμνή, πασιφαής, δᾳδοῦχε, θεὰ Δίκτυννα, λοχεία, ὠδίνων ἐπαρωγέ, καὶ οὐ μυηθεῖσα λοχείαις, λυσίζωνε, φίλοιστρε, κυνηγέτι, λυσιμέριμνε…»
Μετάφραση: «Άκουσέ με, ω βασίλισσα, πολυώνυμη κόρη του Δία, Τιτανίδα, θορυβώδης, δοξασμένη, τοξότισσα, σεμνή, που φωτίζεις τα πάντα, που κρατάς δάδες, θεά Δίκτυννα, προστάτιδα του τοκετού, βοηθέ στις ωδίνες, εσύ που δεν έχεις γνωρίσει ωδίνες τοκετού, που λύνεις τις ζώνες των γυναικών, που αγαπάς τον οίστρο, κυνηγέ, που διώχνεις τις έγνοιες…»
8. Λατρευτικά Επίθετα και Επικλήσεις (Η «Πολυωνυμίη»)
Όπως ζήτησε η ίδια η θεά από τον Δία (στον ύμνο του Καλλίμαχου), είχε πλήθος ονομάτων. Οι αρχαίοι Έλληνες την επικαλούνταν με διαφορετικά επίθετα ανάλογα με το τι ζητούσαν:
- Αγροτέρα: Η προστάτιδα του κυνηγιού και της άγριας φύσης (πολύ συχνή επίκληση στην Αθήνα, της έκαναν θυσίες πριν από μάχες, όπως στον Μαραθώνα).
- Λοχεία / Ειλείθυια: Η μαμή, η προστάτιδα των γυναικών στη γέννα.
- Φωσφόρος / Δαδούχος: Αυτή που φέρνει το φως (συχνά ταυτιζόταν με τη Σελήνη ή την Εκάτη, κρατώντας πυρσούς).
- Κυνθία: Από το όρος Κύνθος της Δήλου όπου γεννήθηκε.
- Ταυροπόλος: Προστάτιδα των κοπαδιών, αλλά και θεότητα λατρευόμενη με μυστικιστικές (και παλαιότερα αιματηρές) τελετές, συνδεδεμένη με τον μύθο της Ιφιγένειας στην Ταυρίδα.
9. Εικονογραφία: Η Άρτεμις στην Αρχαία Τέχνη
Για να είναι η έρευνά σου απολύτως ολοκληρωμένη, πρέπει να αναφερθεί το πώς οι αρχαίοι οπτικοποιούσαν τη θεά. Αντίθετα με άλλες θεές (όπως η Αφροδίτη ή η Ήρα) που απεικονίζονταν με μακριούς, βαρύτιμους χιτώνες, η Άρτεμις στην κλασική και ελληνιστική τέχνη απεικονίζεται ως η απόλυτη γυναίκα της δράσης:
- Φοράει βραχύ (κοντό) χιτώνα ανασηκωμένο ψηλά για να τρέχει ελεύθερα στα δάση.
- Φοράει ενδρομίδες (ψηλές κυνηγετικές μπότες).
- Κρατάει το τόξο της και φέρει φαρέτρα στην πλάτη.
- Συχνά συνοδεύεται από ένα ελάφι ή έναν κυνηγετικό σκύλο.
- (Διάσημο παράδειγμα: Η “Άρτεμις των Βερσαλλιών”, ρωμαϊκό αντίγραφο ελληνικού αγάλματος του 4ου αι. π.Χ. που αποδίδεται στον Λεωχάρη).
10. Η Μυκηναϊκή Προέλευση (Οι Πινακίδες της Γραμμικής Β’)
Η Άρτεμις δεν ήρθε ξαφνικά με τους “Ολύμπιους”. Είναι πολύ παλαιότερη. Η σύγχρονη αρχαιολογική έρευνα έχει αποδείξει ότι λατρευόταν ήδη από τη Μυκηναϊκή εποχή (περίπου 14ος-13ος αι. π.Χ.). Σε πινακίδες της Γραμμικής Β’ που βρέθηκαν στην Πύλο και τη Θήβα, το όνομά της καταγράφεται ξεκάθαρα πριν καν γραφτούν τα Ομηρικά Έπη:
- Αναφέρεται ως a-te-mi-to (Ἀρτέμιτος – γενική πτώση) και a-ti-mi-te (Άρτιμι – δοτική πτώση).
- Συχνά συγχωνεύεται με την αρχέγονη Μινωική θεότητα της φύσης, καταγεγραμμένη ως po-ti-ni-ja (Πότνια, δηλαδή “Δέσποινα”).
11. Οι Αιματηρές Τελετές: Η “Άρτεμις Λαφρία”
Παρότι στην κλασική Αθήνα η λατρεία της ήταν εξορθολογισμένη, σε περιοχές όπως η Αχαΐα διασώθηκαν κατάλοιπα μιας πρωτόγονης, σχεδόν τρομακτικής μορφής της θεάς. Ο περιηγητής Παυσανίας περιγράφει το φεστιβάλ των Λαφρίων στην Πάτρα, μια σπάνια περίπτωση τελετουργικής καύσης ζωντανών ζώων, που θυμίζει εποχές πριν τον πολιτισμό.
Παυσανίας, «Ἀχαϊκά» (7.18.12): «ζῶντά τε ἐς τὸν βωμὸν ἐμβάλλουσιν ὗς ἀγρίας καὶ ἐλάφους καὶ δορκάδας… ἔτι δὲ καὶ ἄρκτων σκύμνους καὶ ἄλλας τελείας… Ἐνταῦθα εἶδον ἤδη καὶ ἄρκτον καὶ ἄλλο τι τῶν τετραπόδων βιασθὲν ὑπὸ τῆς πρώτης φορᾶς τοῦ πυρὸς ἐς τὸ ἔξω…»
Μετάφραση: «Ρίχνουν ζωντανά πάνω στον βωμό άγρια γουρούνια, ελάφια και ζαρκάδια… ακόμα και μικρά αρκουδάκια ή και τέλειες (ενήλικες) αρκούδες… Εκεί έχω δει με τα μάτια μου αρκούδα ή άλλο τετράποδο, να προσπαθεί να ξεφύγει βίαια έξω από τον βωμό από την πρώτη ορμή της φωτιάς…»
(Αυτό το απόσπασμα αποδεικνύει ότι η Άρτεμις ως “Πότνια Θηρῶν” δεν τα προστάτευε απλώς, αλλά απαιτούσε την επιστροφή τους σε εκείνη μέσω της θυσίας).
12. Εναλλακτικές Θεογονίες: Ο Ηρόδοτος και η Αίγυπτος
Στο 100% είπαμε ότι είναι κόρη του Δία και της Λητούς. Στο 110% όμως, πρέπει να αναφέρουμε ότι ο “Πατέρας της Ιστορίας”, ο Ηρόδοτος, καταγράφει μια εντελώς διαφορετική εκδοχή, ταυτίζοντας την Άρτεμη με την αιγυπτιακή θεά-γάτα Μπαστέτ (Βούβαστις) και αλλάζοντας τους γονείς της!
Ηρόδοτος, «Ιστορίαι» (Ευτέρπη, 2.156): «Ἀπόλλωνα δὲ καὶ Ἄρτεμιν Διονύσου καὶ Ἴσιος λέγουσι εἶναι παῖδας, Λητοῦν δὲ τροφὸν αὐτῶν καὶ σώτειραν γενέσθαι. Αἰγυπτιστί δὲ Ἀπόλλων μὲν Ὧρος, Δημήτηρ δὲ Ἶσις, Ἄρτεμις δὲ Βούβαστις.»
Μετάφραση: «Λένε (οι Αιγύπτιοι) ότι ο Απόλλωνας και η Άρτεμις είναι παιδιά του Διονύσου (Όσιρι) και της Ίσιδας, και πως η Λητώ υπήρξε μόνο τροφός (παραμάνα) και σωτήρας τους. Στα αιγυπτιακά ο Απόλλωνας είναι ο Ώρος, η Δήμητρα η Ίσις, και η Άρτεμις η Βούβαστις.»
Επιπλέον, ο τραγικός ποιητής Αισχύλος είχε γράψει πως η Άρτεμις δεν ήταν κόρη της Λητούς, αλλά της ίδιας της Δήμητρας (όπως μας πληροφορεί ο Παυσανίας, 8.37.6), μια πανάρχαια πεποίθηση της περιοχής της Αρκαδίας.
13. Η Φιλοσοφική / Ετυμολογική Προσέγγιση του Πλάτωνα
Για να κλείσει ακαδημαϊκά το άρθρο, λείπει η ετυμολογία του ονόματός της. Στον διάλογο «Κρατύλος», ο Πλάτωνας βάζει τον Σωκράτη να εξηγεί γιατί η θεά ονομάστηκε «Ἄρτεμις», συνδέοντας το όνομά της με το επίθετο ἀρτεμής (σώος, ασφαλής, αβλαβής, υγιής) και την παρθενία της.
Πλάτων, «Κρατύλος» (406b): «Ἄρτεμις δὲ φαίνεται τὸ ἀρτεμὲς καὶ κόσμιον διὰ τὴν τῆς παρθενίας ἐπιθυμίαν… ἴσως δὲ ὡς τὸν ἄροτον μισούσης…»
Μετάφραση: «Η Άρτεμις λοιπόν φαίνεται να πήρε το όνομά της από το “αρτεμές” (υγιές, αβλαβές) και το κόσμιο, λόγω της επιθυμίας της για παρθενία… ή ίσως επειδή μισεί το όργωμα (“άροτον” – μεταφορικά τη σεξουαλική πράξη και τη σπορά).»
14. Η Σύγκρουση με τον Χριστιανισμό: Η Άρτεμις των Εφεσίων στις Γραφές
Η λατρεία της Αρτέμιδας ήταν τόσο βαθιά ριζωμένη στον αρχαίο κόσμο, που αποτέλεσε μία από τις μεγαλύτερες αντιστάσεις στην εξάπλωση του Χριστιανισμού. Στην Έφεσο, ο ναός της (Αρτεμίσιον) λειτουργούσε και ως η μεγαλύτερη τράπεζα του αρχαίου κόσμου.
Όταν ο Απόστολος Παύλος επισκέφθηκε την Έφεσο για να κηρύξει, οι αργυροκόποι που έφτιαχναν ναΐσκους της θεάς, με επικεφαλής τον Δημήτριο, ξεσήκωσαν ολόκληρη την πόλη, φοβούμενοι ότι η θεά τους θα χάσει το μεγαλείο της. Το γεγονός καταγράφεται αυτούσιο στην Καινή Διαθήκη:
«Πράξεις των Αποστόλων» (19:27-28): «οὐ μόνον δὲ τοῦτο κινδυνεύει ἡμῖν τὸ μέρος εἰς ἀπελεγμὸν ἐλθεῖν, ἀλλὰ καὶ τὸ τῆς μεγάλης θεᾶς Ἀρτέμιδος ἱερὸν εἰς οὐθὲν λογισθῆναι, μέλλειν τε καὶ καθαιρεῖσθαι τῆς μεγαλειότητος αὐτῆς, ἣν ὅλη ἡ Ἀσία καὶ ἡ οἰκουμένη σέβεται. Ἀκούσαντες δὲ καὶ γενόμενοι πλήρεις θυμοῦ ἔκραζον λέγοντες· μεγάλη ἡ Ἄρτεμις τῶν Ἐφεσίων.»
Μετάφραση: «Και δεν υπάρχει μόνο ο κίνδυνος να πέσει σε ανυποληψία το επάγγελμά μας, αλλά και ο ναός της μεγάλης θεάς Αρτέμιδας να θεωρηθεί ένα τίποτα, και να γκρεμιστεί το μεγαλείο εκείνης την οποία σέβεται όλη η Ασία και η οικουμένη. Όταν τα άκουσαν αυτά, γέμισαν οργή και φώναζαν: Μεγάλη είναι η Άρτεμις των Εφεσίων!»
15. Η Τρίμορφος Θεά (Εκάτη – Άρτεμις – Σελήνη) και η Μαγεία
Στην Ύστερη Αρχαιότητα και στα Ελληνιστικά χρόνια, οι θεότητες άρχισαν να συγχωνεύονται. Η Άρτεμις έγινε το κεντρικό πρόσωπο μιας τρομακτικής, μυστικιστικής τριάδας, γνωστής ως Τρίμορφος Θεά (Hecate Triformis στη ρωμαϊκή παράδοση). Αυτή η θεότητα κυβερνούσε τα τρία βασίλεια:
- Στον Ουρανό: Ήταν η Σελήνη (φως, φάσεις του φεγγαριού).
- Στη Γη: Ήταν η Άρτεμις (κυνήγι, δάση, ζωή).
- Στον Κάτω Κόσμο: Ήταν η Εκάτη (μαγεία, νεκρομαντεία, σταυροδρόμια).
Στους Μαγικούς Παπύρους (Papyri Graecae Magicae), η Άρτεμις-Εκάτη επικαλείται σε ξόρκια δεσίματος, προστασίας αλλά και εκδίκησης, δείχνοντας ότι ο λαός τη φοβόταν ως μια σκοτεινή μάγισσα-θεά της νύχτας.
16. Η Αιματηρή “Διαμαστίγωσις” στη Σπάρτη (Πλούταρχος)
Αναφέραμε νωρίτερα τη Σπάρτη και την Άρτεμη Ορθία. Ο ιστορικός Πλούταρχος μας δίνει την ανατριχιαστική, αυτούσια περιγραφή αυτού του τελετουργικού επιβίωσης. Σύμφωνα με τον μύθο, το ξόανο (ξύλινο άγαλμα) της θεάς είχε βρεθεί σε έναν θάμνο και ζητούσε ανθρώπινο αίμα. Ο Λυκούργος αντικατέστησε την ανθρωποθυσία με τη μαστίγωση των εφήβων.
Πλούταρχος, «Βίος Λυκούργου» (18.1-2): «τοὺς γὰρ ἐφήβους ἐπὶ τοῦ βωμοῦ τῆς Ὀρθίας μαστιγουμένους δι’ ὅλης τῆς ἡμέρας πρὸς θάνατον πολλάκις ὁρῶντες ἀποθνήσκοντας, ἱλαρῶς καὶ γαύρως ὑπέμενον…»
Μετάφραση: «Γιατί συχνά βλέπαμε τους εφήβους να μαστιγώνονται πάνω στον βωμό της Ορθίας Αρτέμιδας όλη μέρα, φτάνοντας πολλές φορές μέχρι τον θάνατο, και το υπέμεναν με χαρά και υπερηφάνεια…» Η ιέρεια της θεάς στεκόταν δίπλα κρατώντας το άγαλμα. Αν οι μαστιγωτές χτυπούσαν μαλακά κάποιον έφηβο (επειδή τον λυπούνταν ή επειδή ήταν αριστοκράτης), το άγαλμα γινόταν θαυματουργικά “βαρύ” στα χέρια της ιέρειας, η οποία φώναζε στους μαστιγωτές να χτυπούν πιο δυνατά για να ικανοποιηθεί η θεά.
17. Η Απόλυτη Τακτική Πολεμίστρια (Ο Μύθος των Αλωαδών)
Η Άρτεμις δεν ήταν μόνο τοξότης, αλλά και άριστη στρατηγός, ικανή να νικήσει θεόρατους εχθρούς με δόλο. Το κορυφαίο παράδειγμα είναι η νίκη της απέναντι στους Αλωάδες (Ώτος και Εφιάλτης). Αυτοί οι δύο γίγαντες προσπάθησαν να ανατρέψουν τους Ολύμπιους βάζοντας τα βουνά το ένα πάνω στο άλλο (Όσσα πάνω στον Όλυμπο και Πήλιο πάνω στην Όσσα). Ο Ώτος μάλιστα δήλωσε ότι θα βιάσει την Άρτεμη.
Ενώ ο Άρης ηττήθηκε και αιχμαλωτίστηκε από τους γίγαντες σε ένα χάλκινο πιθάρι για 13 μήνες, η Άρτεμις τους νίκησε μόνη της, χωρίς μάχη σώμα με σώμα. Μεταμορφώθηκε σε ένα πανέμορφο, ταχύτατο ελάφι και έτρεξε ανάμεσά τους. Οι δύο γίγαντες, όντας κυνηγοί, σήκωσαν ταυτόχρονα τα ακόντιά τους για να χτυπήσουν το ελάφι. Εκείνη τη στιγμή η Άρτεμις εξαφανίστηκε, με αποτέλεσμα τα ακόντια να διαπεράσουν ο ένας το σώμα του άλλου, σκοτώνοντάς τους ακαριαία (Απολλόδωρος, Βιβλιοθήκη 1.7.4).
18. Το Αστρονομικό Αποτύπωμα (NASA και Διάστημα)
Η μυθολογία της Αρτέμιδας δεν είναι κάτι που ανήκει μόνο στο παρελθόν. Είναι ζωντανή στο παρόν και το μέλλον της ανθρωπότητας.
- Πρόγραμμα Artemis (NASA): Το τρέχον διαστημικό πρόγραμμα της NASA, το οποίο έχει ως στόχο να στείλει την πρώτη γυναίκα και τον επόμενο άνδρα στη Σελήνη, ονομάστηκε «Άρτεμις». Ο συμβολισμός είναι διπλός: Η Άρτεμις είναι η θεά της Σελήνης και η δίδυμη αδερφή του Απόλλωνα (το πρόγραμμα “Apollo” ήταν αυτό που πήγε τους πρώτους ανθρώπους στο φεγγάρι το 1969).
- Αστεροειδής 105 Άρτεμις (105 Artemis): Ένας από τους μεγαλύτερους αστεροειδείς της κύριας ζώνης, που ανακαλύφθηκε το 1868.
