Η Έλλη αποτελεί μια από τις πιο τραγικές και εμβληματικές μορφές της αρχαίας ελληνικής μυθολογίας,
στενά συνδεδεμένη με τον μύθο του Φρίξου, το Χρυσόμαλλο Δέρας και την ονοματοδοσία μιας από τις πιο στρατηγικές θαλάσσιες διόδους της αρχαιότητας, του Ελλησπόντου.
Η ιστορία της είναι ένας μύθος μητρικής προστασίας, θεϊκής παρέμβασης και τραγικής κατάληξης.
Η Καταγωγή και η Οικογένεια
Η Έλλη ήταν πριγκίπισσα της Βοιωτίας. Ήταν κόρη του Αθάμαντα, βασιλιά του Ορχομενού (ή της Κορώνειας) της Βοιωτίας, και της Νεφέλης, μιας θεότητας των νεφών (σύννεφων) που δημιουργήθηκε από τον Δία. Αδερφός της ήταν ο Φρίξος.
Ο γάμος των γονιών της δεν κράτησε. Ο Αθάμαντας εγκατέλειψε τη Νεφέλη για να παντρευτεί τη θνητή Ινώ, κόρη του βασιλιά της Θήβας, Κάδμου. Η Ινώ γέννησε δύο παιδιά (τον Λέαρχο και τον Μελικέρτη) και, θέλοντας να εξασφαλίσει τη διαδοχή του θρόνου για τους δικούς της γιους, αποφάσισε να εξοντώσει τα παιδιά της Νεφέλης.
Η Σκευωρία της Ινούς
Για να πετύχει τον σκοπό της, η Ινώ κατέστρωσε ένα πανούργο σχέδιο. Έπεισε κρυφά τις γυναίκες της Βοιωτίας να “φρύξουν” (να καβουρδίσουν) τους σπόρους του σιταριού που προορίζονταν για σπορά. Το αποτέλεσμα ήταν να μην φυτρώσει τίποτα και η χώρα να χτυπηθεί από τρομερή λιμοκτονία.
Ο βασιλιάς Αθάμαντας, απελπισμένος, έστειλε αγγελιαφόρους στο Μαντείο των Δελφών για να ρωτήσει πώς θα σωθεί ο τόπος από τον λιμό. Η Ινώ, όμως, δωροδόκησε τους αγγελιαφόρους ώστε να μεταφέρουν έναν ψεύτικο χρησμό: η γη θα κάρπιζε ξανά, μόνο εάν ο Φρίξος και η Έλλη θυσιάζονταν στον βωμό του Λαφύστιου Διός.
Η Θεϊκή Παρέμβαση και η Φυγή
Την ώρα που τα αδέρφια οδηγούνταν στον βωμό, η βιολογική τους μητέρα, η Νεφέλη, με τη βοήθεια των θεών (συχνά αναφέρεται ο Ερμής ή ο Δίας), τους έστειλε σωτηρία: ένα ιπτάμενο κριάρι με χρυσό τρίχωμα (το περίφημο Χρυσόμαλλο Δέρας), το οποίο διέθετε ανθρώπινη ομιλία και λογική.
Τα αδέρφια ανέβηκαν στη ράχη του κριαριού, το οποίο υψώθηκε στον ουρανό και πέταξε με κατεύθυνση προς την Ανατολή (προς την Κολχίδα του Εύξεινου Πόντου).
Το Τραγικό Τέλος: Ο Ελλήσποντος
Καθώς το ιπτάμενο κριάρι περνούσε πάνω από τη θάλασσα που χωρίζει την Ευρώπη από την Ασία (το σημερινό Στενό των Δαρδανελίων), η Έλλη παραβίασε την εντολή που της είχε δοθεί να μην κοιτάξει κάτω.
Κοιτάζοντας τη μανιασμένη θάλασσα, την έπιασε ίλιγγος. Έχασε την ισορροπία της, γλίστρησε από τη ράχη του κριαριού και έπεσε στα ορμητικά νερά, όπου και πνίγηκε. Από εκείνη την ημέρα, η θάλασσα αυτή ονομάστηκε προς τιμήν της Ελλήσποντος (δηλαδή, η “Θάλασσα της Έλλης”).
Ο αδερφός της, ο Φρίξος, αν και προσπάθησε, δεν μπόρεσε να τη σώσει. Συνέχισε το ταξίδι του θρηνώντας και έφτασε στην Κολχίδα, όπου τον υποδέχτηκε ο βασιλιάς Αιήτης.
Αρχαία Ελληνικά Κείμενα (Αυτούσια)
Η πιο λεπτομερής και βασική γραπτή πηγή που διασώζει τον μύθο είναι η Βιβλιοθήκη του Απολλοδώρου. Ο αρχαίος συγγραφέας περιγράφει με ακρίβεια την επιβουλή της Ινούς, την αρπαγή από τη Νεφέλη και την πτώση της Έλλης.
Απολλόδωρος, Βιβλιοθήκη (Βιβλίο Α’, 1.9.1)
Αρχαίο Κείμενο: «Αθάμας δέ δυναστεύων Βοιωτίας εκ Νεφέλης τεκνοι παιδα μέν Φρίξον, θυγατέρα δέ Έλλην. αυθις δέ Ινώ γαμει, εξ ης αυτω Λέαρχος καί Μελικέρτης εγένοντο. επιβουλεύουσα δέ Ινώ τοις Νεφέλης τέκνοις έπεισε τάς γυναικας τόν σιτον φρύγειν…
[…] Νεφέλη δέ μετά της θυγατρός αυτόν (τον Φρίξο) ανήρπασε, καί παρά Ερμου λαβουσα χρυσόμαλλον κριόν έδωκεν αυτοις, ω φερόμενοι δι’ ουρανου γην υπερέβησαν καί θάλασσαν. ως δέ εγένοντο κατά τήν μεταξύ Σιγείου καί Χερρονήσου θάλασσαν, Έλλη μέν εις τόν βυθόν ώλισθε, καί παραπολούμενης απ’ εκείνης Ελλήσποντος εκλήθη, Φρίξος δέ ηλθεν εις Κόλχους.»
Μετάφραση/Απόδοση: «Ο Αθάμας, ενώ κυβερνούσε τη Βοιωτία, έκανε με τη Νεφέλη έναν γιο, τον Φρίξο, και μια κόρη, την Έλλη. Αργότερα όμως παντρεύτηκε την Ινώ… Η Ινώ, συνωμοτώντας κατά των παιδιών της Νεφέλης, έπεισε τις γυναίκες να καβουρδίσουν τον σπόρο… Η Νεφέλη τότε με την κόρη της άρπαξε τον Φρίξο και, παίρνοντας από τον Ερμή ένα χρυσόμαλλο κριάρι, τους το έδωσε. Πάνω σε αυτό πετούσαν διασχίζοντας τον ουρανό πάνω από στεριά και θάλασσα. Όταν όμως βρέθηκαν στη θάλασσα ανάμεσα στο Σίγειο και τη Χερσόνησο, η Έλλη γλίστρησε και έπεσε στον βυθό, και καθώς χάθηκε, από εκείνη η θάλασσα ονομάστηκε Ελλήσποντος, ενώ ο Φρίξος έφτασε στους Κόλχους.»
Εναλλακτικές Εκδοχές: Η Διάσωση από τον Ποσειδώνα
Ενώ η κυρίαρχη ελληνική παράδοση θέλει την Έλλη να πνίγεται (όπως αναφέρει ο Απολλόδωρος και ο Απολλώνιος ο Ρόδιος), ορισμένες μεταγενέστερες πηγές, κυρίως Ρωμαίοι ποιητές που άντλησαν από χαμένα ελληνιστικά έργα (όπως ο Οβίδιος και ο Βαλέριος Φλάκκος), προσφέρουν μια λιγότερο τραγική κατάληξη.
Σύμφωνα με αυτή την εκδοχή, καθώς η Έλλη έπεφτε στο νερό, ο θεός των θαλασσών, ο Ποσειδώνας (ή σύμφωνα με άλλους ένας θαλάσσιος θεός όπως ο Γλαύκος), την ερωτεύτηκε. Την έπιασε πριν πνιγεί, τη μετέτρεψε σε θαλάσσια νύμφη και ενώθηκε μαζί της.
Από αυτή την ένωση, η Έλλη γέννησε τρεις γιους:
- Τον Παίωνα
- Τον Ήδωνο (από τον οποίο πήρε το όνομά της η θρακική φυλή των Ηδωνών)
- Τον Άλμωπα (ήρωα της επαρχίας Αλμωπίας στη Μακεδονία)
Αυτή η εναλλακτική εκδοχή εξυπηρετούσε την ανάγκη πολλών αρχαίων φύλων να συνδέσουν τη γενεαλογία τους με ένα αρχαίο, μυθικό πρόσωπο πανελλήνιας εμβέλειας.
Η Ορθολογική Ερμηνεία (Απομυθοποίηση)
Οι αρχαίοι Έλληνες δεν πίστευαν όλοι στα τυφλά σε ιπτάμενα κριάρια. Ο αρχαίος συγγραφέας Παλαίφατος, στο διάσημο έργο του «Περί Απίστων» (όπου προσπαθούσε να δώσει λογικές εξηγήσεις στους μύθους), καταρρίπτει το μαγικό στοιχείο.
- Η Θεωρία του Πλοίου: Υποστηρίζει ότι τα αδέρφια δεν πέταξαν, αλλά φυγαδεύτηκαν μέσω θαλάσσης. Το πλοίο που τους έσωσε είχε ως ακρόπρωρο (το ξύλινο γλυπτό στην πλώρη) το κεφάλι ενός κριαριού, και ίσως ήταν βαμμένο με χρυσό χρώμα.
- Ο Παιδαγωγός «Κριός»: Μια άλλη ορθολογική εκδοχή θέλει τον «Κριό» να μην είναι ζώο, αλλά το όνομα ενός έμπιστου φίλου ή παιδαγωγού του Φρίξου και της Έλλης, ο οποίος τους φυγάδευσε με πλοίο. Στο ταξίδι, η Έλλη είτε αρρώστησε και πέθανε, είτε ζαλίστηκε και έπεσε στη θάλασσα.
Η Καταγωγή του Χρυσόμαλλου Κριαριού
Το κριάρι που έσωσε την Έλλη δεν ήταν ένα τυχαίο ζώο που έστειλαν οι θεοί, αλλά είχε τη δική του θεϊκή γενεαλογία (όπως καταγράφεται κυρίως σε λατινικές πηγές που αντλούν από αρχαία ελληνικά έπη, όπως ο Οβίδιος). Ήταν γιος του θεού Ποσειδώνα και της νύμφης Θεοφάνης. Ο μύθος λέει ότι ο Ποσειδώνας, για να κρύψει τη Θεοφάνη από τους μνηστήρες της, τη μετέτρεψε σε προβατίνα και ο ίδιος μεταμορφώθηκε σε κριάρι για να ενωθεί μαζί της. Ο καρπός αυτής της ένωσης ήταν το χρυσόμαλλο κριάρι με την ανθρώπινη λαλιά.
Οι Χαμένες Τραγωδίες
Για να είναι πλήρης η βιβλιογραφία, πρέπει να αναφερθεί ότι η τραγωδία της Έλλης και η σκευωρία της Ινούς υπήρξαν τεράστιες θεατρικές επιτυχίες στην Αρχαία Αθήνα, αν και σήμερα σώζονται μόνο αποσπάσματα.
- Ο Αισχύλος έγραψε τις τραγωδίες «Αθάμας» και «Φρίξος».
- Ο Σοφοκλής έγραψε επίσης τον «Φρίξο» και τον «Αθάμαντα».
- Ο Ευριπίδης έγραψε τις τραγωδίες «Ινώ» και «Φρίξος» (σύμφωνα με πληροφορίες, είχε γράψει δύο εκδοχές για τον Φρίξο). Η αναφορά σε αυτά τα χαμένα έργα αποδεικνύει την πανελλήνια ακτινοβολία της ιστορίας.
