Η Μυτιλήνη, η σημαντικότερη και ισχυρότερη πόλη της αρχαίας Λέσβου,
αποτέλεσε ένα από τα σπουδαιότερα πολιτικά, ναυτικά και πνευματικά κέντρα του αρχαίου ελληνικού κόσμου.
Η ιστορία της είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την κυριαρχία των Αιολέων και καταγράφεται με λεπτομέρεια μέσα από τα έργα κορυφαίων αρχαίων ιστορικών, φιλοσόφων και γεωγράφων.
1. Μυθολογία και Ίδρυση: Μακαρεύς και Μυτιλήνη
Η ονομασία της πόλης χάνεται στον μύθο. Σύμφωνα με την αρχαία παράδοση, το νησί οικίστηκε αρχικά από τον Μακαρέα (γιο του Ήλιου), ο οποίος εγκαθίδρυσε τη δυναστεία του. Μία από τις κόρες του ονομαζόταν Μυτιλήνη, από την οποία πήρε το όνομά της η πόλη (αν και άλλοι μύθοι μιλούν για τον Μυτίλο, γιο του Ποσειδώνα).
Μύθοι και λαϊκή παράδοση
Ο ιστορικός Διόδωρος Σικελιώτης στο έργο του Ιστορική Βιβλιοθήκη (Βιβλίο Ε’, 81.7) διασώζει τη γενεαλογία των πόλεων της Λέσβου μέσα από τις κόρες του Μακαρέα:
“Μακαρει δέ τω βασιλει… θυγατέρες εγένοντο, Μυτιλήνη καί Μήθυμνα, καί Ίσσα καί Άντισσα… αφ’ ων αι πόλεις έσχον τάς προσηγορίας.”
Απόδοση: Στον βασιλιά Μακαρέα… γεννήθηκαν κόρες, η Μυτιλήνη και η Μήθυμνα, και η Ίσσα και η Άντισσα… από τις οποίες οι πόλεις πήραν τις ονομασίες τους.
2. Γεωγραφία και Πολεοδομία
Η πόλη βρισκόταν στην ανατολική ακτή της Λέσβου, απέναντι από τις ακτές της Μικράς Ασίας. Αρχικά ήταν χτισμένη σε ένα μικρό νησάκι που αργότερα ενώθηκε με την κύρια στεριά μέσω ενός στενού πορθμού (εύριπου), δημιουργώντας έτσι δύο εξαιρετικούς λιμένες: τον βόρειο (εμπορικό) και τον νότιο (πολεμικό).
Ιστορία
Ο γεωγράφος Στράβων στο έργο του Γεωγραφικά (Βιβλίο ΙΓ’, 2.2) περιγράφει τη Μυτιλήνη με θαυμασμό για την κατασκευή και τη ναυτική της υποδομή:
“Μυτιλήνη δέ της Λέσβου μεγίστη πόλις εστί. διεσκεύασται δέ καλως τοις τε λιμέσι καί τοις κατασκευάσμασιν…”
Απόδοση: Η Μυτιλήνη είναι η μεγαλύτερη πόλη της Λέσβου. Είναι άριστα εξοπλισμένη και με λιμάνια και με κτιριακές υποδομές.
3. Πολιτική Ιστορία: Ολιγαρχία, Τυραννία και ο Πιττακός
Η πολιτική σκηνή της αρχαίας Μυτιλήνης υπήρξε εξαιρετικά ταραχώδης κατά τον 7ο και 6ο αιώνα π.Χ. Αρχικά κυβερνούνταν από τη δυναστεία των Πενθιλιδών (απόγονοι του Ορέστη), η οποία ανατράπηκε βίαια.
Μέσα σε αυτό το χάος, ο λαός της Μυτιλήνης εξέλεξε τον Πιττακό, έναν από τους Επτά Σοφούς της αρχαιότητας, ως «Αισυμνήτη» (έναν εκλεγμένο δικτάτορα με απόλυτη εξουσία) για να επαναφέρει την τάξη και να αποκρούσει τους εξόριστους αριστοκράτες.
Ο Αριστοτέλης στα Πολιτικά (1285a 35) διασώζει αυτό ακριβώς το ιστορικό γεγονός, αναφέροντας μάλιστα και τους ηγέτες των αντιπάλων:
“είλοντο γάρ ποτε Μυτιληναιοι Πιττακόν πρός τούς φυγάδας ων προειστήκεσαν Αντιμενίδης καί Αλκαιος ο ποιητής.”
Απόδοση: Διότι κάποτε οι Μυτιληναίοι εξέλεξαν τον Πιττακό (ως αρχηγό) εναντίον των εξόριστων, των οποίων ηγούνταν ο Αντιμενίδης και ο Αλκαίος ο ποιητής.
Ο Πιττακός κυβέρνησε με σύνεση για δέκα χρόνια και, αφού αποκατέστησε την ειρήνη, παραιτήθηκε οικειοθελώς από την εξουσία.
4. Η Περσική Κυριαρχία και ο Κώης
Κατά την περίοδο της Περσικής κυριαρχίας (τέλη 6ου αι. π.Χ.), εξέχουσα πολιτική φυσιογνωμία υπήρξε ο Κώης ο Μυτιληναίος. Ο Κώης συμβούλευσε τον βασιλιά των Περσών, Δαρείο, κατά την εκστρατεία του εναντίον των Σκυθών, προτείνοντάς του να μην καταστρέψει τη γέφυρα του Ίστρου (Δούναβη). Ως ανταμοιβή, ο Δαρείος τον διόρισε τύραννο (στρατηγό) της Μυτιλήνης.
Ο Ηρόδοτος (Ιστορίαι, 5.11) αναφέρει ρητά αυτή την ανταμοιβή:
“Κώη δέ τω Μυτιληναίω στρατηγίην Μυτιλήνης εδωρήσατο.”
Απόδοση: Στον Κώη τον Μυτιληναίο χάρισε την αρχηγία (τυραννία) της Μυτιλήνης.
(Αργότερα, κατά την Ιωνική Επανάσταση, οι Μυτιληναίοι επαναστάτησαν και λιθοβόλησαν τον Κώη).
5. Ο Πελοποννησιακός Πόλεμος και η Αποστασία (428 π.Χ.)
Ένα από τα δραματικότερα γεγονότα στην ιστορία της πόλης ήταν η απόφασή της να αποστατήσει από την Αθηναϊκή Συμμαχία κατά τη διάρκεια του Πελοποννησιακού Πολέμου.
Ιστορία
Ο ιστορικός Θουκυδίδης (Βιβλίο Γ’, 2.1) καταγράφει την αρχή αυτής της κρίσιμης εξέγερσης:
“Μετά δέ τήν εσβολήν των Πελοποννησίων ευθύς Λέσβος πλήν Μηθύμνης απέστη από Αθηναίων…”
Απόδοση: Αμέσως μετά την εισβολή των Πελοποννησίων, η Λέσβος, εκτός από τη Μήθυμνα, αποστάτησε από τους Αθηναίους.
Τη μοίρα της πόλης στο πεδίο της μάχης καθόρισε ο Αθηναίος στρατηγός Πάχης, ο οποίος πολιόρκησε στενά την πόλη. Ο Θουκυδίδης (Ιστορίαι, Γ’, 28.1) περιγράφει τη στιγμή της παράδοσης:
“οι Μυτιληναιοι… ξύμβασιν ποιουνται πρός Πάχητα, ώστε Αθηναίοις μέν εξειναι βουλευσαι περί Μυτιληναίων οποιον άν τι βούλωνται, τόν δέ στρατόν ες τήν πόλιν δέχεσθαι…”
Απόδοση: Οι Μυτιληναίοι… κάνουν συμφωνία με τον Πάχητα, ώστε στους Αθηναίους να επιτραπεί να αποφασίσουν για τους Μυτιληναίους ό,τι θέλουν, και να δεχτούν τον (αθηναϊκό) στρατό μέσα στην πόλη…
Ακολούθησε ο περίφημος Μυτιληναϊκός Αγώνας στην Αθήνα, όπου η αρχική απόφαση για σφαγή όλων των ανδρών (πρόταση Κλέωνα) ανακλήθηκε την τελευταία στιγμή χάρη στον Διόδοτο.
6. Πνευματικός και Πολιτιστικός Πλούτος
Η Μυτιλήνη υπήρξε το λίκνο της Αιολικής λυρικής ποίησης και σημαντικό φιλοσοφικό/ιστορικό κέντρο:
Λυρική Ποίηση και Μουσική
- Σαπφώ (τέλη 7ου – αρχές 6ου αι. π.Χ.): Η κορυφαία λυρική ποιήτρια της αρχαιότητας (“Δέκατη Μούσα” κατά τον Πλάτωνα). Διηύθυνε έναν κύκλο νεαρών γυναικών (θίασος) όπου δίδασκε μουσική και ποίηση.
- Αλκαίος: Σύγχρονος της Σαπφούς, έγραψε φλογερά πολιτικά ποιήματα (στασιωτικά) και συμποτικά τραγούδια. Εισήγαγε την αλληγορία του «πλοίου σε τρικυμία».
- Τέρπανδρος: Θεωρείται ο «πατέρας της ελληνικής μουσικής», καθώς αύξησε τις χορδές της λύρας από 4 σε 7.
Ιστορικοί και Φιλόσοφοι
- Ελλάνικος (5ος αι. π.Χ.): Ένας από τους σημαντικότερους «λογογράφους». Έγραψε την “Ατθίδα”. Ο Θουκυδίδης (1.97.2) αναφέρεται σε αυτόν:“τούτων δέ όσπερ καί ήψατο εν τη Αττικη ξυγγραφη Ελλάνικος, βραχέως τε καί τοις χρόνοις ουκ ακριβως επεμνήσθη.” Απόδοση: Από αυτούς, εκείνος που ασχολήθηκε στο έργο του «Αττική Συγγραφή», ο Ελλάνικος, τα ανέφερε σύντομα και χωρίς χρονολογική ακρίβεια.
- Αριστοτέλης & Επίκουρος: Ο Αριστοτέλης έζησε στη Μυτιλήνη (περίπου 345-343 π.Χ.) κάνοντας έρευνες στη Βιολογία. Ο Επίκουρος ίδρυσε εκεί (311 π.Χ.) την πρώτη του φιλοσοφική σχολή.
- Χάρης ο Μυτιληναίος: Ιστορικός και αυλικός (εισαγγελεύς) του Μεγάλου Αλεξάνδρου, που κατέγραψε τον ιδιωτικό βίο του Μακεδόνα στρατηλάτη.
7. Η Ρωμαϊκή Περίοδος: Ο Θεοφάνης και ο Πομπήιος
Κατά τους Ρωμαϊκούς χρόνους, η Μυτιλήνη βρήκε τον σωτήρα της στο πρόσωπο του Θεοφάνη. Ο Θεοφάνης, ιστορικός, έγινε ο στενότερος σύμβουλος του Ρωμαίου στρατηγού Πομπηίου του Μεγάλου. Χάρη σε αυτόν, ο Πομπήιος το 62 π.Χ. κήρυξε τη Μυτιλήνη “ελεύθερη πόλη” (civitas libera).
