Νέα αμερικανική έρευνα ανατρέπει την κυρίαρχη εξήγηση της υπογεννητικότητας. Δεν φταίνε μόνο τα χρήματα και το σπίτι. Φταίει ότι οι φίλοι λιγόστεψαν, κι όσο λιγοστεύουν οι φίλοι, λιγοστεύουν και τα μωρά. Η Ελλάδα των 68.467 γεννήσεων έχει λόγους να ακούσει προσεκτικά.
Σκεφτείτε πώς μάθατε στη ζωή σας τα μεγάλα νέα. Ο γάμος, η εγκυμοσύνη, το πρώτο παιδί. Στη συντριπτική πλειονότητα των περιπτώσεων, πριν γίνουν δικά σας νέα, ήταν νέα της παρέας. Κάποιος φίλος παντρεύτηκε πρώτος, κάποια φίλη γέννησε πρώτη, κι εσείς κρατήσατε ένα μωρό στα χέρια σας για πρώτη φορά όχι στο μαιευτήριο του δικού σας παιδιού, αλλά στο σαλόνι του κολλητού σας. Ε, αυτή ακριβώς η αλυσίδα, λέει τώρα η έρευνα, έχει σπάσει. Κι όταν σπάει, δεν χάνονται μόνο οι παρέες. Χάνονται και οι γεννήσεις.
Τι βρήκε η έρευνα
Το Institute for Family Studies, αμερικανικό ινστιτούτο που μελετά την οικογένεια, δημοσίευσε τον Ιούλιο την ετήσια έκθεσή του για τη γονιμότητα με τον εύγλωττο τίτλο «Το Δημογραφικό Αδιέξοδο». Οι ερευνητές Λάιμαν Στόουν και Πίτερ Φόρσο Μπρουκς ρώτησαν σχεδόν 4.800 Αμερικανούς ηλικίας 18 έως 50 ετών κάτι φαινομενικά απλό: πόσα παιδιά έχουν οι τρεις καλύτεροί σας φίλοι; Και το εύρημα είναι από εκείνα που αλλάζουν τη συζήτηση. Η γονιμότητα του στενού κύκλου προβλέπει τη δική μας. Όσοι κάτω των 30 έχουν λιγότερους από τέσσερις στενούς φίλους μετρούν κατά μέσο όρο γύρω στα 0,7 παιδιά ανά φίλο στον κύκλο τους. Όσοι έχουν πέντε και πάνω, φτάνουν το ένα και παραπάνω παιδί ανά φίλο. Περισσότεροι φίλοι σημαίνει περισσότερους φίλους με παιδιά, και περισσότεροι φίλοι με παιδιά σημαίνει, στατιστικά, περισσότερα δικά μας παιδιά. Η απόφαση που θεωρούμε την πιο προσωπική όλων αποδεικνύεται βαθιά συλλογική.
Και κάπου εδώ η ιστορία σκοτεινιάζει. Γιατί ο αριθμός των στενών φίλων που δηλώνουν οι Αμερικανοί βρίσκεται σε σταθερή πτώση εδώ και δεκαετίες, όπως και οι ώρες που περνούν μαζί τους. Οι κοινωνιολόγοι το ονόμασαν ήδη «ύφεση της φιλίας» (friendship recession). Οι ερευνητές της έκθεσης προχωρούν ένα βήμα παραπέρα: η ύφεση της φιλίας και η ύφεση των γεννήσεων, γράφουν, είναι στην ουσία η ίδια ύφεση. Και δείχνουν τον βασικό ύποπτο χωρίς δισταγμό: την ψηφιακή επανάσταση, τα κινητά και τα κοινωνικά δίκτυα που αντικατέστησαν τα τραπέζια, τις αλάνες και τα στέκια. Γιατί η ζωή, βλέπετε, μεταδιδόταν πάντα από παρέα σε παρέα, μαζί με τη διάθεση να την αναπαράξεις. Όταν η παρέα γίνεται ροή (feed) στην οθόνη, μεταδίδεται μόνο η εικόνα της ζωής. Όχι η όρεξη για ζωή.
Το αδιέξοδο με αριθμούς
Η ευρύτερη εικόνα που σκιαγραφεί η έκθεση δικαιολογεί τον τίτλο της. Ο δείκτης γονιμότητας στις ΗΠΑ έχει πέσει κάτω από το 1,6 παιδιά ανά γυναίκα, όταν το όριο αναπλήρωσης του πληθυσμού είναι το 2,1. Κι εδώ υπάρχει η πιο ενδιαφέρουσα λεπτομέρεια: οι ίδιοι οι Αμερικανοί δηλώνουν ότι θα ήθελαν κατά μέσο όρο 2,4 παιδιά, με νεότερη μέτρηση της Gallup να ανεβάζει την επιθυμία στα 2,7. Το χάσμα ανάμεσα στα παιδιά που θέλουμε και στα παιδιά που κάνουμε είναι το πραγματικό δράμα της υπόθεσης, γιατί δείχνει ότι δεν μιλάμε για αλλαγή προτιμήσεων, αλλά για εμπόδια. Αν οι τάσεις συνεχιστούν, ο αμερικανικός πληθυσμός θα κορυφωθεί γύρω στα 351 εκατομμύρια και θα αρχίσει να συρρικνώνεται μέσα στη δεκαετία του 2050, δεκαετίες νωρίτερα από τις παλαιότερες προβλέψεις.
Σας θυμίζει κάτι; Λογικό. Στην Ελλάδα, σύμφωνα με την ΕΛΣΤΑΤ, οι γεννήσεις του 2024 έπεσαν στις 68.467, μειωμένες κατά 4,2% σε μία μόνο χρονιά, όταν οι θάνατοι ξεπέρασαν τις 126.900. Ο δείκτης γονιμότητας σέρνεται γύρω στο 1,24 με 1,26, από τους χαμηλότερους στην Ευρώπη, κι ο πληθυσμός μειώθηκε το 2024 κατά 57.564 ανθρώπους από φυσικά αίτια. Ό,τι περιγράφει η αμερικανική έκθεση ως μελλοντικό αδιέξοδο, εμείς το ζούμε ήδη σε προχωρημένο επεισόδιο. Και το συζητάμε, σχεδόν αποκλειστικά, με όρους επιδομάτων και στεγαστικών προγραμμάτων. Δηλαδή με όρους πορτοφολιού, τη στιγμή που η έρευνα λέει πως το πορτοφόλι είναι η μισή αλήθεια.
Η μοναξιά ως δημογραφική πολιτική
Γιατί η άλλη μισή αλήθεια είναι κοινωνική, κι εμείς θα έπρεπε να την καταλαβαίνουμε καλύτερα από τον καθένα. Η Ελλάδα που γεννούσε ήταν η Ελλάδα της αυλής, της γειτονιάς, της πλατείας με τα ποδήλατα, της νονάς που έμενε δύο δρόμους πιο κάτω. Ήταν μια χώρα όπου το παιδί δεν ήταν αποκλειστικά ιδιωτική υπόθεση δύο εξαντλημένων γονιών, αλλά διάχυτη υπόθεση ενός ολόκληρου κοινωνικού ιστού που βοηθούσε, κράταγε, μάλωνε και τάιζε. Αυτός ο ιστός δεν χάθηκε επειδή φτωχύναμε. Χάθηκε επειδή αστικοποιηθήκαμε, μετακομίσαμε, δουλέψαμε περισσότερο και βρεθήκαμε, όπως όλη η Δύση, με λιγότερους φίλους και περισσότερους ακολούθους (followers). Η έρευνα απλώς έβαλε αριθμούς σε κάτι που η γιαγιά μας το ήξερε εμπειρικά: μόνος σου, ούτε παιδιά κάνεις εύκολα, ούτε τα μεγαλώνεις.
Οι Αμερικανοί ερευνητές προτείνουν βέβαια και μέτρα, από γενναίους επενδυτικούς λογαριασμούς για κάθε νεογέννητο μέχρι συνταξιοδοτική αναγνώριση του γονεϊκού χρόνου. Χρήσιμα όλα, και η ελληνική πολιτεία καλά θα κάνει να τα μελετήσει. Το βαθύτερο συμπέρασμα όμως δεν νομοθετείται εύκολα: ότι η δημογραφική πολιτική δεν αρχίζει στο μαιευτήριο, αρχίζει στο τραπέζι της παρέας. Κάθε πολιτική που δίνει στους νέους χρόνο, χώρους και λόγους να βρίσκονται μεταξύ τους, από το ωράριο εργασίας μέχρι την πλατεία που δεν έγινε πάρκινγκ, είναι, χωρίς να το γράφει στον τίτλο της, και πολιτική γεννήσεων.
Ρωτούσαμε χρόνια «γιατί δεν κάνουν παιδιά οι νέοι» και ψάχναμε την απάντηση στα ενοίκια και στους μισθούς. Σωστά ψάχναμε, εκεί είναι η μισή αλήθεια. Η άλλη μισή όμως κρύβεται σε μια ερώτηση που δεν κάναμε ποτέ: με ποιον να τα κάνουν και, κυρίως, με ποιους να τα μοιραστούν; Τα παιδιά, βλέπετε, δεν έρχονται στον κόσμο. Έρχονται σε παρέες. Κι όταν οι παρέες αδειάζουν, αδειάζουν και οι κούνιες.
