Η Χιόνη στην Ελληνική Μυθολογία: Έρωτες, Ύβρις και Τιμωρίες

Στην ελληνική μυθολογία, το όνομα Χιόνη (από την αρχαία ελληνική λέξη χιών, που σημαίνει χιόνι)

δεν ανήκει σε ένα μόνο πρόσωπο.

Αποτελεί το όνομα αρκετών διαφορετικών γυναικείων μορφών, με τις δύο πιο γνωστές να ξεχωρίζουν μέσα από τα αρχαία κείμενα και τη βιβλιογραφία.

Συνοπτικός Πίνακας: Οι Μορφές της Χιόνης

1. Χιόνη, η κόρη του Βορέα

Η πιο αρχαία και σημαντική αναφορά αφορά την κόρη του Βορέα(προσωποποίηση του βόρειου ανέμου) και της Ωρείθυιας (κόρης του βασιλιά της Αθήνας, Ερεχθέα). Αδέλφια της ήταν η Κλεοπάτρα, ο Ζήτης και ο Κάλαης (οι Βορεάδες).

Ο μύθος αναφέρει ότι η Χιόνη ενώθηκε κρυφά με τον θεό Ποσειδώνα. Όταν γέννησε τον γιο της, τον Εύμολπο, φοβήθηκε την οργή του πατέρα της και έριξε το βρέφος στη θάλασσα. Ο Ποσειδώνας, όμως, έσωσε το παιδί και το μετέφερε στην Αιθιοπία.

Αρχαία Πηγές και Αυτούσια Κείμενα

Πηγή Α: Ψευδο-Απολλόδωρος, Βιβλιοθήκη (3.15.2 & 3.15.4)

Ο Απολλόδωρος διασώζει με τον πιο χαρακτηριστικό τρόπο τον μύθο της εγκυμοσύνης και της ρίψης του βρέφους.

Αρχαίο Κείμενο:

«Χιόνη δέ Ποσειδωνι μίγνυται λαθραίως του πατρός, καί γενομένη έγκυος, επεί τόν καιρόν της γεννήσεως έσχε, τεκουσα Εύμολπον, ίνα μή γνοίη ο πατήρ, εις τόν βυθόν ρίπτει τό βρέφος. Ποσειδων δέ ανελόμενος εις Αιθιοπίαν κομίζει καί δίδωσι Βενθεσικύμη τρέφειν, αυτου θυγατρί καί Αμφιτρίτης.»

Απόδοση (Μετάφραση):

Η Χιόνη σμίγει με τον Ποσειδώνα κρυφά από τον πατέρα της, και αφού έμεινε έγκυος και ήρθε η ώρα της γέννας, γέννησε τον Εύμολπο. Για να μην το μάθει ο πατέρας της, έριξε το βρέφος στον βυθό της θάλασσας. Ο Ποσειδώνας όμως το μάζεψε, το πήγε στην Αιθιοπία και το έδωσε να το αναθρέψει η Βενθεσικύμη, κόρη δική του και της Αμφιτρίτης.

Πηγή Β: Παυσανίας, Ελλάδος Περιήγησις (1.38.2)

Ο περιηγητής Παυσανίας, αναφερόμενος στην ιστορία της Ελευσίνας και την καταγωγή του Εύμολπου (ιδρυτή των Ελευσίνιων Μυστηρίων), επιβεβαιώνει τη γενεαλογία.

Αρχαίο Κείμενο:

«Εύμολπον δέ αφικέσθαι λέγουσιν εκ Θρᾴκης, Ποσειδωνος όντα καί Χιόνης. τήν δέ Χιόνην Βορέου του ανέμου καί Ωρειθυίας φασίν ειναι.»

Απόδοση (Μετάφραση):

Λένε ότι ο Εύμολπος ήρθε από τη Θράκη, και ήταν γιος του Ποσειδώνα και της Χιόνης. Τη Χιόνη, πάλι, λένε πως ήταν κόρη του ανέμου Βορέα και της Ωρείθυιας.

2. Χιόνη, η κόρη του Δαιδαλίωνα

Μια εξίσου διάσημη Χιόνη, συχνά γνωστή και ως Φιλωνίς, ήταν η πανέμορφη κόρη του Δαιδαλίωνα. Η ομορφιά της ήταν τόσο μεγάλη που, όταν έφτασε σε ηλικία γάμου (14 ετών), την ερωτεύτηκαν ταυτόχρονα δύο θεοί: ο Ερμής και ο Απόλλωνας.

• Ο Ερμής, μη μπορώντας να περιμένει, την κοίμισε με το μαγικό του ραβδί και ενώθηκε μαζί της κατά τη διάρκεια της ημέρας.
• Ο Απόλλωνας, μεταμφιεσμένος σε γριά, ενώθηκε μαζί της το ίδιο βράδυ.

Αποτέλεσμα ήταν να γεννήσει δίδυμα από δύο διαφορετικούς πατέρες: τον Αυτόλυκο (γιο του Ερμή, παππού του Οδυσσέα, διάσημο για την πανουργία του) και τον Φιλάμμωνα (γιο του Απόλλωνα, σπουδαίο μουσικό).

Η τραγωδία της Χιόνης προήλθε από την ύβριν. Περηφανεύτηκε πως, επειδή την ερωτεύτηκαν δύο θεοί, ήταν πιο όμορφη από τη θεά Άρτεμη. Η Άρτεμη, εξοργισμένη, την σκότωσε διαπερνώντας τη γλώσσα της με ένα βέλος.

Βιβλιογραφικές Πηγές

Ο μύθος αυτός διασώζεται κυρίως από Λατίνους συγγραφείς που κατέγραψαν την ελληνική μυθολογία:

Πηγή Α: Οβίδιος, Μεταμορφώσεις (Βιβλίο 11, στ. 301-327)

Ο Οβίδιος περιγράφει λεπτομερώς την ύβρι και την τιμωρία της.

Απόσπασμα (Λατινικό πρωτότυπο):

«se se praeferre Dianae / sustinuit faciemque deae culpavit. at illi / ira ferox mota est…»

Απόδοση: Είχε το θράσος να βάλει τον εαυτό της πάνω από την Άρτεμη (Diana) και να κατακρίνει την ομορφιά της θεάς. Εκείνη τότε κυριεύτηκε από άγρια οργή… και της έριξε ένα βέλος στη γλώσσα.

Πηγή Β: Υγίνος, Fabulae (Μύθος 200)

Ο Υγίνος επιβεβαιώνει τη διπλή πατρότητα των διδύμων της Χιόνης (ονομάζοντάς την εδώ κόρη του Δαιδαλίωνα), ένα μοτίβο (ετεροπατρικά δίδυμα) που συναντάται σπάνια στην ελληνική μυθολογία (όπως ο Ηρακλής και ο Ιφικλής).

3. Άλλες μορφές με το όνομα Χιόνη

Σε λιγότερο γνωστές παραδόσεις, η Χιόνη αναφέρεται ως προσωποποίηση του ίδιου του χιονιού:

• Η Αγροτική Νύμφη: Ο Λατίνος σχολιαστής Σέρβιος (σχόλια στην Αινειάδατου Βιργιλίου 4.250) αναφέρει μια Χιόνη ως κόρη του ποταμού Νείλου και της Ωκεανίδας Καλλιρρόης. Υπέστη κακοποίηση από έναν γεωργό και οι θεοί, για να την προστατεύσουν, την ανέβασαν στον ουρανό, μετατρέποντάς την σε χιονοσύννεφο (εξ ου και το όνομά της). Όταν το χιόνι πέφτει στη γη, θεωρείται ότι “εκδικείται” τους γεωργούς καταστρέφοντας ενίοτε τις σοδειές τους.

4. Χιόνη, η σύζυγος του Βορέα (Κόρη του Αρκτούρου)

Ενώ η πιο γνωστή εκδοχή (που είδαμε παραπάνω) θέλει τη Χιόνη κόρη του Βορέα, υπάρχει μια ξεχωριστή, πιο άγνωστη παράδοση. Σύμφωνα με αυτήν, μια άλλη Χιόνη, κόρη του Αρκτούρου, αρπάχτηκε από τον Βορέα και έγινε σύζυγόςτου.

Μαζί του απέκτησε τρεις γιους, οι οποίοι ήταν γίγαντες (έξι πήχεις στο ύψος) και έγιναν οι ύπατοι ιερείς του θεού Απόλλωνα στη θρυλική χώρα των Υπερβορέων(έναν μυθικό, ουτοπικό λαό που ζούσε στα πέρατα του Βορρά).

Βιβλιογραφική Πηγή και Αυτούσιο Κείμενο

Ο μύθος αυτός διασώζεται κυρίως από τον Κλαύδιο Αιλιανό στο έργο του Περί ζώων ιδιότητος (Βιβλίο 11, κεφ. 1). Ο Αιλιανός εδώ αντλεί τις πληροφορίες του από τα χαμένα έργα του ιστορικού Εκαταίου του Αβδηρίτη (4ος αι. π.Χ.), ο οποίος είχε γράψει εκτενώς για τους Υπερβορείους.

Αρχαίο Κείμενο (Αιλιανός, Περί ζώων ιδιότητος, 11.1): «ιερεις εισι τωδε τω δαίμονι Βορέου καί Χιόνης υιεις, τρεις τόν αριθμόν, αδελφοί τήν φύσιν, εξαπήχεις τό μηκος. όταν ουν ουτοι τήν νενομισμένην ιερουργίαν κατά τόν συνήθη καιρόν τω προειρημένω επιτελωσιν, εκ των Ριπαίων ούτω καλουμένων παρ’ αυτοις ορων καταπέτεται κύκνων άμαχα τω πλήθει νέφη…»

Απόδοση (Μετάφραση): «Ιερείς αυτού του θεού [του Απόλλωνα] είναι οι γιοι του Βορέα και της Χιόνης, τρεις στον αριθμό, αδέλφια από τη φύση τους, έξι πήχεις στο ύψος. Όταν λοιπόν αυτοί τελούν τη νενομισμένη ιεροτελεστία κατά τον συνηθισμένο χρόνο στον προαναφερθέντα θεό, πετούν προς τα κάτω από τα ονομαζόμενα σε αυτούς Ριπαία όρη αμέτρητα σύννεφα κύκνων…»

Το Νήμα που τις Ενώνει: Ετυμολογία και Συμβολισμός

Για να κλείσουμε εγκυκλοπαιδικά το θέμα μας και να έχουμε την πλήρη εικόνα, αξίζει να δούμε πώς όλες αυτές οι μορφές αποτελούν ουσιαστικά μυθολογικές “προσωποποιήσεις” των φυσικών φαινομένων.

• Η Ετυμολογία: Το όνομα Χιόνη προέρχεται από το αρχαιοελληνικό χιών (το χιόνι). Η λέξη αυτή έχει τις ρίζες της στην πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *ǵʰéyōm (που σημαίνει χιόνι ή κρύο) και συνδέεται άμεσα ετυμολογικά με τις λέξεις χειμα (χειμωνιάτικος καιρός) και χειμών (χειμώνας).
• Ο Συμβολισμός: Όλες οι Χιόνες της μυθολογίας έχουν μια παγωμένη, βόρεια, ή “λευκή” σύνδεση: Η μία είναι κόρη του Βόρειου Άνεμου, η άλλη γεννά τους ιερείς του ακραίου Βορρά (Υπερβόρειοι), η τρίτη γίνεται κυριολεκτικά χιονοσύννεφο για να καταστρέψει τις σοδειές. Ακόμα και η κόρη του Δαιδαλίωνα (που ήταν γνωστή για την εκτυφλωτική ομορφιά της, σαν τη λευκότητα του χιονιού) τιμωρείται με παγερή σκληρότητα από την Άρτεμη.