Η «μυστική» Αθήνα: Θρύλοι, μυστήρια και στοές πίσω από τις προσόψεις τεσσάρων κτηρίων

 μύθου και αλήθειας, εξακολουθούν να υπάρχουν και καθώς ντύνονται με την πατίνα του χρόνου, αποκτούν ολοένα μεγαλύτερη γοητεία.

Είναι εξαιρετικά δύσκολο να ξεχωρίσεις κάποια από αυτά τα καλά κρυμμένα μυστικά σε μια πόλη που κάθε γωνιά της χαρακτηρίζεται από κάθε είδους ευφάνταστες προσεγγίσεις. Σε κάθε περίπτωση, υπάρχουν τέτοια μυστικά που είτε πατάνε στη δημιουργική φαντασία των πολλών, είτε αναδεικνύονται ως τέτοια σε εντελώς ρεαλ

Το «αθέατο» κτίριο στην Ακαδημίας

Ενα χαρακτηριστικό παράδειγμα της πρώτης κατηγορίας είναι το… μυστηριώδες ακίνητο επί της οδού Ακαδημίας 58Α. Ο λόγος για ένα μακρόστενο κτίριο που, πνιγμένο ανάμεσα σε μεταγενέστερα και πολύ μεγαλύτερα ακίνητα, μοιάζει αθέατο, αν και βρίσκεται σε έναν από τους κεντρικότερους δρόμους της Αθήνας.

Η βαριά σιδερένια και μονίμως αμπαρωμένη, μεσαιωνικής αισθητικής πόρτα που κατά το παρελθόν τη στεφάνωνε ένας «δράκος» ήταν αρκετή για να εξάψει τη φαντασία των πιο παρατηρητικών περαστικών. Στις αρχές της δεκαετίας του ’90, όταν η επικαιρότητα κυριαρχούνταν από την αποκάλυψη της συμμορίας των σατανιστών της Παλλήνης, οι φήμες φούντωσαν ότι σε αυτό το κατασκότεινο κτίριο γίνονταν μέχρι και τέτοιου είδους τελετές.

Κάπως έτσι, το 1993 ο δράκος αφαιρέθηκε μήπως και καταλαγιάσει η φαντασία των κάθε είδους παραδόπιστων που με τη συνδρομή σεναρίων από ορισμένα κανάλια και διάφορους «ερευνητές» είχαν ταυτίσει στο μυαλό τους το εν λόγω ακίνητο με το… κέντρο του κακού. Στην πραγματικότητα ούτε ο δράκος ήταν δράκος, αλλά γρύπας, ένα μυθολογικό τέρας με σώμα λιονταριού, φτερά αετού και ουρά φιδιού, ο οποίος είχε τοποθετηθεί εκεί ως σύμβολο ισχύος, αλλά και ως φόβητρο, κατά τη συνήθη πρακτική που συναντάται σε παλαιότερα κτίσματα της Δύσης, ακόμη και σε καθολικούς ναούς.

Μοιάζει, μάλιστα, με ειρωνεία της Ιστορίας το γεγονός ότι ο χώρος που κρύβεται πίσω από τη βαριά σιδερένια πόρτα φιλοξενούσε κατά το παρελθόν εκατοντάδες βυζαντινές και μεταγενέστερες εικόνες.

Και τούτο καθώς πρόκειται για τμήμα της πρώην οικίας του εμβληματικού αρχιτέκτονα Ερνέστου Τσίλλερ, η οποία, στο διάβα του χρόνου, πέρασε στην ιδιοκτησία του τραπεζίτη και συλλέκτη έργων τέχνης Διονυσίου Λοβέρδου.

Η κύρια οικία βρίσκεται επί της οδού Μαυρομιχάλη 6, ενώ το τμήμα με την είσοδο από την οδό Ακαδημίας αποτελούσε την -περίπλοκη είναι η αλήθεια- επέκτασή της. Το μεγαλοπρεπές ακίνητο άρχισε να χτίζεται το 1882 και ολοκληρώθηκε το 1885, με τον Τσίλλερ να εφαρμόζει μάλιστα καινοτόμες για την εποχή λύσεις, όπως σύστημα κεντρικής θέρμανσης, αυτόνομη υδροδότηση και ρολά για τα παράθυρα. Ο σπουδαίος αρχιτέκτονας έμεινε σε αυτό το σπίτι μέχρι το 1912, καθώς στη συνέχεια λόγω χρεών βγήκε σε πλειστηριασμό και το αγόρασε ο Διονύσιος Λοβέρδος.

Στην παράξενη προέκταση αποφάσισε να δημιουργήσει ένα ιδιωτικό μουσείο προκειμένου να στεγάσει τις πλούσιες συλλογές του με περίπου 600 βυζαντινές εικόνες, σπάνια βιβλία και έργα Ελλήνων ζωγράφων. Εδωσε μάλιστα στους εσωτερικούς χώρους έναν ιδιαίτερο χαρακτήρα, με ψηφιδωτά, τοιχογραφίες και περίτεχνα ξυλόγλυπτα τέμπλα που σε συνδυασμό με τους θολωτούς τρούλους και άλλα στοιχεία παρέπεμπαν σε ναΐσκο, χωρίς βέβαια να είναι.

Το μουσείο δεν ήταν μόνο για τα μάτια του ιδρυτή του… Αν και πάντα περιορισμένης πρόσβασης, μετά τα εγκαίνια που έγιναν το 1930 διοργανώθηκαν εκεί εκθέσεις, αλλά και ξεναγήσεις προς μέλη της επιστημονικής, οικονομικής και κοινωνικής αφρόκρεμας των Αθηνών.

Το 1934 ο Δ. Λοβέρδος απεβίωσε, με την οικία και την τεράστια συλλογή να περνούν στη σύζυγο και τις κόρες του και μετά τον θάνατό τους στο Ελληνικό Δημόσιο, όπως είχε ορίσει με τη διαθήκη του. Το μουσείο συνέχισε να υπάρχει σε αυτόν τον χώρο και μετά την εκδημία του Λοβέρδου, αλλά τόσο οι δύσκολες συγκυρίες (πόλεμος, κατοχή κ.λπ.) όσο και η καταλυτική απουσία του το οδήγησαν σταδιακά σε παρακμή.

Το κτίριο της οδού Μαυρομιχάλη, καθώς και το μεγαλύτερο μέρος της συλλογής παραχωρήθηκαν στο Βυζαντινό Μουσείο το 1979. Αρχικά το ακίνητο χρησιμοποιήθηκε ως βεστιάριο της Εθνικής Λυρικής Σκηνής, αλλά έπειτα από πυρκαγιά καταστράφηκε σχεδόν όλο το εσωτερικό του και σφραγίστηκε. Εμεινε σε αυτή την κατάσταση μέχρι να αναληφθεί πρωτοβουλία για τη ριζική ανακαίνιση και αποκατάστασή του, που ολοκληρώθηκε το 2021. Εκτοτε, ως παράρτημα του Βυζαντινού Μουσείου, φιλοξενεί τη συλλογή Λοβέρδου. Το… κτιριακό παράρτημα επί της Ακαδημίας, όμως, δεν είχε την ίδια τύχη.

Ετσι, έμεινε κλειστό και απομονωμένο, δηλαδή ιδανικό για να τροφοδοτήσει τη φαντασία διαφόρων «ερευνητών» που… αποκάλυπταν κατά καιρούς μυστικές στοές, καταπακτές και λαβύρινθους. Επί της ουσίας, ο συγκεκριμένος χώρος έχει αποκλειστεί από το κυρίως κτίριο της οδού Μαυρομιχάλη, με τα περάσματα να έχουν χτιστεί.

Για μία και μόνη φορά τα τελευταία χρόνια η βαριά σιδερένια πόρτα άνοιξε, στις 5 Οκτωβρίου 2016, και μόνο για λίγες ώρες, προκειμένου να φιλοξενήσει την έκθεση Secretexpo με έργα νέων καλλιτεχνών. Οσοι το έμαθαν και πρόλαβαν να μπουν είχαν την ευκαιρία να περιηγηθούν στο εγκαταλειμμένο εσωτερικό του, όπου σώζονταν ακόμη μέρη του ξύλινου διάκοσμου, τοιχογραφίες, αλλά κάπου, στο έδαφος τοποθετημένος, και ο περίφημος «δράκος». Το κτίριο της Ακαδημίας 58Α εξακολουθεί να κεντρίζει το ενδιαφέρον..

Η ιδιωτική πισίνα στο Σύνταγμα

Μπορεί στις μέρες μας η πλατεία Συντάγματος να περιβάλλεται από τα πιο εμβληματικά ξενοδοχεία της πρωτεύουσας, τη «Μεγάλη Βρεταννία», το «King George», αλλά και το πολύ νεότερο «Athens Capital Hotel – MGallery», που διαθέτουν βεβαίως πισίνες με συγκλονιστική θέα τόσο προς την Ακρόπολη όσο και στα δημοφιλέστερα σημεία της Αθήνας, αλλά λίγοι γνωρίζουν ότι εκτός από αυτές που απολαμβάνουν οι τυχεροί ένοικοι των luxury hotels υπάρχει και μία (και… μοναδική) ιδιωτική πισίνα με πιάτο τον Ιερό Βράχο και το Κοινοβούλιο.

Πρόκειται για την πισίνα της οικίας Κανελλόπουλου που υφίσταται εκεί από τη δεκαετία του ’60 μέχρι και σήμερα. Είναι δηλαδή μία από τις πρώτες του είδους της, αν σκεφτούμε ότι στη σύγχρονη εποχή, οι πισίνες σε πολυτελείς μονοκατοικίες των βορείων και των νοτίων προαστίων άρχισαν να κάνουν την εμφάνισή τους περί τα τέλη της δεκαετίας του ’50, αποτελώντας, κατά κάποιον τρόπο, status symbol της μεγαλοαστικής τάξης.

Ο Παύλος Κανελλόπουλος, ένας από τους κορυφαίους Ελληνες βιομηχάνους, εκ των βασικών μετόχων και επικεφαλής επί σειρά ετών της ιστορικής τσιμεντοβιομηχανίας Τιτάν, καθώς και η σύζυγός του Αλεξάνδρα, κόρη του πολιτικού Δημήτριου Λόντου και της Μελπομένης Σκαμπαβία, ήταν ασφαλώς εξέχοντα μέλη της.

Το 1945 οι δυο τους ενώθηκαν με τα δεσμά του γάμου και κάποια χρόνια αργότερα εγκαταστάθηκαν στο ρετιρέ της πολυκατοικίας που βρίσκεται στη συμβολή της λεωφόρου Αμαλίας 2-4 και Οθωνος στο Σύνταγμα. Το ακίνητο έχει τη δική του ιστορία, καθώς προηγουμένως στην ίδια θέση δέσποζε το εμβληματικό νεοκλασικό Μέγαρο Νεγρεπόντη. Αυτό ανεγέρθηκε το 1870 αρχικά ως οικία της οικογένειας Λουριώτη.

Στη συνέχεια πέρασε στην ισχυρή, αριστοκρατική οικογένεια Νεγρεπόντη, με καταγωγή από τη Χίο, οπότε και επεκτάθηκε αποτελώντας ένα από τα πλέον χαρακτηριστικά ακίνητα του κέντρου της πόλης. Το οποίο, άλλωστε, λειτούργησε για ένα διάστημα ως «προσωρινό ανάκτορο», φιλοξενώντας τον διάδοχο Κωνσταντίνο, ενώ μέχρι το 1940 στέγαζε το υπουργείο Εμπορικής Ναυτιλίας. Μετά την οδυνηρή περίοδο του πολέμου και της Κατοχής, όταν η Ελλάδα εισήλθε στην περίοδο της ανασυγκρότησης και ανοικοδόμησης, το αρχοντικό Μέγαρο Νεγρεπόντη έδωσε τη θέση του στο… μέλλον. Ετσι, το 1959 κατεδαφίστηκε για να χτιστεί μια μοντέρνα, για την εποχή, πολυκατοικία.

Το Penthouse της οικογένειας Κανελλόπουλου εξελίχθηκε γρήγορα σε επίκεντρο της κοινωνικής και πολιτιστικής ζωής της Αθήνας, με δεξιώσεις και συναντήσεις που συγκέντρωναν την ελίτ εκείνης της περιόδου.

Το πολυτελές ρετιρέ ήταν άμεσα συνυφασμένο με το πάθος του ζεύγους για την Ιστορία και με τη μεγάλη συλλογή του με ελληνικές και βυζαντινές αρχαιότητες, την οποία άρχισε να δημιουργεί ο Παύλος Κανελλόπουλος, ήδη από τη δεκαετία του ’20, όταν σπούδαζε στο Μόναχο και ταξίδευε σε διάφορες χώρες της Ευρώπης για να μελετήσει Ιστορία, Τέχνη και Φιλοσοφία. Τότε είχε αποκτήσει και τα πρώτα του έργα, μία βυζαντινή εικόνα της Παναγίας και μία του Αγίου Νικολάου, των αρχών του 16ου αιώνα, ενώ το 1940 έλαβε επίσημη άδεια συλλέκτη ελληνικών και βυζαντινών αρχαιοτήτων.

Aπό το 1960 είχε δημιουργηθεί και η πισίνα που κοσμούσε το ρετιρέ με τη σπάνια θέα και η οποία πέρασε στην… αιωνιότητα μέσα από τον φωτογραφικό φακό του Σλιμ Ααρονς.

Ο διάσημος Αμερικανός φωτογράφος τον Ιούλιο του 1961 επισκέφθηκε την Ελλάδα και όταν βρέθηκε στο ρετιρέ της οικογένειας Κανελλόπουλου τράβηξε μια φωτογραφία με τίτλο «Penthouse Pool» που θα έμενε ιστορία της pop κουλτούρας. Ο Ααρονς απαθανατίζοντας νεαρές κοσμικές κυρίες της Αθήνας να χαλαρώνουν με μαγιό δίπλα στην πισίνα, πάνω σε μαξιλάρια έντονου κόκκινου χρώματος, με φόντο την Ακρόπολη, απέδωσε με μοναδικό τρόπο τον συνδυασμό της αρχαίας κληρονομιάς με τον μοντέρνο τρόπο ζωής της δεκαετίας του ’60 και την είσοδο της Ελλάδας στην εποχή του διεθνούς jet set.

Ο Ααρονς, που στην καριέρα του είχε επικεντρωθεί σε γυναίκες της υψηλής κοινωνίας, της μόδας των τεχνών και του Χόλιγουντ, όπως η Μέριλιν Μονρόε, η Τζάκι Κένεντι, η Οντρεϊ Χέπμπορν κ.ά., συνήθιζε να λέει ότι αγαπούσε να φωτογραφίζει «όμορφους ανθρώπους σε όμορφα μέρη, να κάνουν όμορφα πράγματα». Και αυτή η φωτογραφία του από την πισίνα του ρετιρέ της οικογένειας Κανελλόπουλου θεωρείται από τις πλέον χαρακτηριστικές της φιλοσοφίας του. Ο Παύλος και η Αλεξάνδρα Κανελλοπούλου συνέδεσαν τη ζωή τους με την περίφημη συλλογή τους, την οποία δώρισαν στο ελληνικό κράτος το 1972.

Σύμφωνα με επίσημη καταγραφή του 1994, αριθμούσε τότε 6.175 αρχαιότητες και έργα τέχνης. Αυτά και όσα αργότερα προστέθηκαν φιλοξενούνται στο Μουσείο που φέρει το όνομά τους, στην Πλάκα. Ο Παύλος Κανελλόπουλος έφυγε από τη ζωή το 2003 και η Αλεξάνδρα Κανελλοπούλου το 2008. Τόσο η συλλογή όσο και η πισίνα στο ρετιρέ υπάρχουν μέχρι σήμερα.

Tο πρώτο φαρμακείο και οι λουκουμάδες

Ποιος θα μπορούσε να πιστέψει ότι το ζαχαροπλαστείο «Κρίνος», με τους πιο διάσημους λουκουμάδες σε όλη την Αθήνα, οφείλει το όνομά του όχι στον ιδρυτή του, αλλά σε ένα φαρμακείο που στεγαζόταν στο συγκεκριμένο κτίριο δεκαετίες πριν.

Δεν μιλάμε βέβαια για ένα τυχαίο φαρμακείο, αλλά για το πρώτο που άνοιξε στην Αθήνα, το 1837, τρία μόλις χρόνια μετά την καθιέρωσή της ως πρωτεύουσας του νεοσύστατου ελληνικού κράτους.

Μόνο τυχαίος δεν ήταν και ο Σωτήριος Κρίνος που το ίδρυσε. Γεννήθηκε στα Ταταύλα της Μ. Ασίας και προερχόταν από ευκατάστατη οικογένεια, καθώς ο πατέρας του ήταν έμπορος γουναρικών. Προτού ακόμη ενηλικιωθεί ταξίδεψε στη Σύρο όπου διατηρούσε φαρμακείο ο αδελφός του Αθανάσιος. Εκεί παρέμεινε μέχρι τα τέλη του 1834, έχοντας την ευκαιρία να μάθει αρκετά για το λειτούργημα του φαρμακοποιού. Το 1835 μετακόμισε στην Αθήνα όπου παρακολούθησε μαθήματα στο νεοσύστατο Ιατροχειρουργικό Σχολείο, καθηγητές του οποίου τον χαρακτήριζαν ως τον επιφανέστερο μαθητή.

Πήρε το δίπλωμά του το 1836, περνώντας επιτυχώς τις εξετάσεις του Ιατροσυνεδρίου που ήταν τότε το αρμόδιο όργανο για τη χορήγηση άδειας εξασκήσεως επαγγέλματος των ιατρών, οδοντιάτρων, κτηνιάτρων, φαρμακοποιών και μαιών. Εναν χρόνο αργότερα, το 1837, ο αδελφός του Αθανάσιος αγόρασε για λογαριασμό του Σταμάτιου Κρίνου το ακίνητο επί της οδού Αιόλου, στην καρδιά του εμπορικού κέντρου της μικρής τότε πρωτεύουσας, το οποίο άρχισε να λειτουργεί ως φαρμακείο υπό την επωνυμία Σ.Δ. Κρίνος.

Οι αδελφοί Κρίνου το δούλεψαν μαζί μέχρι το 1842, αλλά ο Σταμάτιος Κρίνος, όντας ανήσυχο πνεύμα, δεν αρκέστηκε στα «κεκτημένα». Ταξίδεψε στην Ιταλία και στη Γαλλία όπου σπούδασε Χημεία, Φυσική, Βοτανική και Φαρμακευτική. Με την επιστροφή του, το 1846, επανίδρυσε ουσιαστικά το φαρμακείο Κρίνου στο κτίριο της Αιόλου.

Δεν ήταν, όμως, ένα απλό φαρμακείο, όπως θα το φανταζόμασταν σήμερα. Πέραν των φαρμακευτικών σκευασμάτων προσέφερε σειρά πολύτιμων υπηρεσιών, όπως χειρουργικά είδη, απολυμάνσεις οικιών διά φορμόλης, αποστειρώσεις χειρουργικών εργαλείων, αναλύσεις ούρων και άλλες μικροβιολογικές εξετάσεις κ.ο.κ.

Ετσι, δεν άργησε να εξελιχθεί σε στέκι γιατρών και άλλων μορφωμένων και ευυπόληπτων Αθηναίων που, εκτός από φάρμακα και εξετάσεις, είχαν την ευκαιρία να συζητούν εκεί και για θέματα ευρύτερου ενδιαφέροντος. Ο Σταμάτιος Κρίνος ανακηρύχθηκε, παράλληλα, υφηγητής Οργανικής Χημείας και το 1861 διορίστηκε τακτικός καθηγητής Φαρμακολογίας και Φαρμακευτικής στην Ιατρική Σχολή, θητεύοντας και σε διάφορες θέσεις, ενώ διετέλεσε και πρώτος πρόεδρος της Ελληνικής Φαρμακευτικής Εταιρείας.

Απεβίωσε το 1886 και τον διαδέχθηκε στη διοίκηση του φαρμακείου ο γιος του Αθανάσιος, ο οποίος το 1890 ίδρυσε και εργοστάσιο χημικών και φαρμακευτικών προϊόντων επί της οδού Γερανίου. Αρκετά χρόνια αργότερα, το 1924, ένας άλλος Μικρασιάτης, ο Μηνάς Κασιμάτης, μίσθωσε αρχικά και στη συνέχεια αγόρασε από την οικογένεια Κρίνου το διώροφο κτίριο για να στήσει εκεί το μεγαλύτερο, τότε, ζαχαροπλαστείο της Αθήνας, διατηρώντας τη φίρμα Κρίνος. Εκτοτε και μέχρι σήμερα, δηλαδή για περισσότερο από έναν αιώνα, ο «Κρίνος», πάντα στο ίδιο ακίνητο της Αιόλου, γλυκαίνει με τους λουκουμάδες του χιλιάδες Ελληνες και τουρίστες.

Μια πόλη κάτω από την πόλη

Πολλά από τα μυστικά της Αθήνας ήταν κρυμμένα επί δεκαετίες στις εμπορικές στοές μεγάλων κτιριακών συγκροτημάτων. Σε αρκετές από αυτές υπήρχαν υπόγειοι χώροι όπου λειτουργούσαν δεκάδες καταστήματα, καφενεία και μικρά εστιατόρια. Με τα χρόνια οι περισσότεροι οδηγήθηκαν σε παρακμή. Αποτελούσαν, όμως, κατά κάποιον τρόπο μια πόλη κάτω από την πόλη, που έσφυζε από ζωή και κίνηση καθημερινά από το πρωί μέχρι αργά το απόγευμα.

Μία από τις όχι και τόσο γνωστές υπόγειες στοές ήταν αυτή του εμβληματικού ακινήτου στη γωνία των οδών Κοραή και Σταδίου. Σε ένα τμήμα του υπόγειου χώρου λειτουργούσε από το 1938 η μεγαλύτερη, ίσως, σε πλάτος και ύψος στοά της Αθήνας. Για πολλά χρόνια φιλοξενούσε εμπορικά καταστήματα, κυλικείο μέχρι και χοροδιδασκαλείο! Σε άμεση γειτνίαση βέβαια υπάρχει ένας άλλος υπόγειος χώρος όπου γράφτηκαν κάποιες από τις πιο μαύρες σελίδες της Κατοχής, καθώς εκεί ήταν τα κρατητήρια της Κομαντατούρ. Ενα κολαστήριο όπου πέθαναν και βασανίστηκαν χιλιάδες πατριώτες την περίοδο 1941-44.

Μετά την Απελευθέρωση και έως τα Δεκεμβριανά, το κτίριο στέγασε, μεταξύ άλλων, τα γραφεία του ΕΑΜ, ενώ το 1991 τα παλιά υπόγεια κρατητήρια μετατράπηκαν από το υπουργείο Πολιτισμού σε Χώρο Ιστορικής Μνήμης 1941-1944.

Εδώ και καιρό, όμως, βρίσκεται σε εξέλιξη ένα φιλόδοξο project για την ανάδειξη τόσο της παλιάς στοάς που με τα χρόνια εγκαταλείφθηκε όσο και όλου του κτιρίου.

Συγκεκριμένα, η εταιρεία Dimand έχει αναλάβει σε συνεργασία με την Τράπεζα Πειραιώς τη μετατροπή του εμβληματικού ακινήτου της Κοραή 4 σε ένα σύγχρονο, πράσινο κτίριο μεικτής χρήσης. Το ακίνητο έχει συνολική επιφάνεια περίπου 15.000 τ.μ., εκ των οποίων περισσότερα από 9.000 τ.μ. θα στεγάσουν τις κεντρικές διοικητικές υπηρεσίες της Τράπεζας Πειραιώς.

Παράλληλα, περίπου 3.000 τ.μ. θα φιλοξενήσουν καταστήματα λιανικής και χώρους εστίασης εντός της Στοάς Κοραή, συμβάλλοντας στη δημιουργία ενός νέου εμπορικού και ψυχαγωγικού πόλου στην καρδιά της Αθήνας. Το σχέδιο περιλαμβάνει την ανάδειξη του διατηρητέου κινηματογράφου «Αστυ» και του χώρου ιστορικής μνήμης. Παράλληλα, θα δώσει μια δεύτερη ζωή και σε αυτήν την τόσο ιδιαίτερη υπόγεια στοά…