Ο Παυσανίας ο Αθηναίος καταγόταν από τον πλούσιο δήμο των Κεραμέων(Κεραμεικός).
Ανήκε στην ανώτερη κοινωνική και οικονομική τάξη της Αθήνας (τέλη 5ου αιώνα π.Χ.), γεγονός που του εξασφάλιζε πρόσβαση στους κορυφαίους διανοούμενους της εποχής, όπως ο Σωκράτης και οι Σοφιστές.
Ο καθοριστικός άξονας της ζωής του, που διαμόρφωσε την ιστορική του εικόνα, ήταν ο μακροχρόνιος, δια βίου δεσμός του με τον διάσημο τραγικό ποιητή Αγάθωνα. Ο Παυσανίας υπήρξε ο εραστής (προστάτης και καθοδηγητής) και ο Αγάθων ο ερώμενος, σε μια σχέση που υπερέβη τα ειωθότα της αθηναϊκής κοινωνίας.
2. Η Πρώτη Λογοτεχνική Εμφάνιση: «Πρωταγόρας» του Πλάτωνα
Ο Πλάτων είναι ο πρώτος που καταγράφει τη σχέση τους, στοποθετώντας την ιστορικά γύρω στο 433 π.Χ., όταν ο Αγάθωνας ήταν ακόμη έφηβος. Στο έργο «Πρωταγόρας», ο Σωκράτης περιγράφει τη σκηνή στο σπίτι του πλούσιου Καλλία.
Αρχαίο Κείμενο (Πλάτων, Πρωταγόρας 315d-e):
«Παυσανίας δ᾽ ην ο εκ Κεραμέων, καί μετά Παυσανίου νέον τι έτι μειράκιον, ως μέν εγωμαι καλόν τε καγαθόν τήν φύσιν, τήν δ᾽ ουν ιδέαν πάνυ καλός. Αγάθωνα ώμην όνομα ειναι αυτω, καί ουκ άν θαυμάσαιμι ει παιδικά Παυσανίου τυγχάνει ών.»
Απόδοση:
«Ήταν εκεί και ο Παυσανίας από τον δήμο των Κεραμέων, και δίπλα στον Παυσανία καθόταν ένα εντελώς νέο παιδί, που νομίζω πως είχε εξαίρετο και ευγενικό χαρακτήρα, ενώ στην όψη ήταν πανέμορφος. Νόμιζα πως το όνομά του ήταν Αγάθων, και δεν θα απορούσα καθόλου αν ήταν το αγαπημένο αγόρι του Παυσανία.»
Με αυτό το αυτούσιο απόσπασμα, ο Πλάτων θεμελιώνει την εικόνα του Παυσανία ως του ανθρώπου που στεκόταν πάντα ως σκιά και φύλακας δίπλα στον μετέπειτα σπουδαίο ποιητή.
3. Η Αποθέωση στο Πλατωνικό «Συμπόσιον»: Η Φιλοσοφία του Έρωτα
Η κορυφαία στιγμή του Παυσανία είναι ο λόγος του στο Πλατωνικό Συμπόσιο (η δράση τοποθετείται το 416 π.Χ.). Παίρνοντας τον λόγο δεύτερος, διατυπώνει μια θεωρία που έμελλε να γεννήσει τον όρο «Πλατωνικός Έρωτας».
3.1 Η Διττή Φύση της Αφροδίτης και του Έρωτα
Ο Παυσανίας ανατρέπει την απλή εξύμνηση του Έρωτα, εισάγοντας τη διαίρεση: εφόσον υπάρχουν δύο θεές Αφροδίτες, υπάρχουν αναγκαστικά και δύο Έρωτες.
Αρχαίο Κείμενο (Πλάτων, Συμπόσιον 180d-e):
«Πάντες γάρ ίσμεν ότι ουκ έστιν άνευ Έρωτος Αφροδίτη. ει μέν ουν μία ην, εις άν ην Έρως· επεί δέ δή δύο εστόν, δύο ανάγκη καί Έρωτε ειναι. πως δ᾽ ου δύο τώ θεά; η μέν γέ που πρεσβυτέρα καί αμήτωρ Ουρανου θυγάτηρ, ήν δή καί Ουρανίαν επονομάζομεν· η δέ νεωτέρα Διός καί Διώνης, ήν δή Πάνδημον καλουμεν. αναγκαιον δή καί τόν Έρωτα τόν μέν τη ετέρα συνεργόν Πάνδημον ορθως καλεισθαι, τόν δέ Ουράνιον.»
Απόδοση:
«Όλοι γνωρίζουμε ότι δεν υπάρχει Αφροδίτη χωρίς τον Έρωτα. Αν λοιπόν ήταν μία (η θεά), ένας θα ήταν και ο Έρωτας. Επειδή όμως είναι δύο, αναγκαστικά δύο είναι και οι Έρωτες. Πώς δεν είναι δύο οι θεές; Η μία, η παλαιότερη και χωρίς μητέρα, είναι κόρη του Ουρανού, την οποία και ονομάζουμε Ουρανία. Η άλλη, η νεότερη, είναι κόρη του Δία και της Διώνης, την οποία αποκαλούμε Πάνδημο. Είναι αναγκαίο λοιπόν και ο Έρωτας που συνεργάζεται με την τελευταία να ονομάζεται σωστά Πάνδημος, και ο άλλος Ουράνιος.»
3.2 Ο Ηθικός Κώδικας του Ουράνιου Έρωτα
Ο Πάνδημος Έρως αφορά τα σώματα, εξαντλείται στη σαρκική πράξη και είναι εφήμερος. Ο Ουράνιος Έρως αφορά την ψυχή και έχει ως προϋπόθεση την εξύψωση του ήθους. Εδώ ο Παυσανίας δίνει τον απόλυτο ηθικό κανόνα για τη μονιμότητα του έρωτα:
Αρχαίο Κείμενο (Πλάτων, Συμπόσιον 183e):
«πονηρός μέν γάρ εστιν εκεινος ο εραστής ο πάνδημος, ο του σώματος μαλλον ή της ψυχης ερων· καί γάρ ουδέ μόνιμός εστιν, άτε ουδέ μονίμου ερων πράγματος… ο δέ του ήθους χρηστου όντος εραστής διά βίου μένει, άτε μονίμω συντακείς.»
Απόδοση:
«Φαύλος λοιπόν είναι εκείνος ο πάνδημος εραστής, αυτός που ερωτεύεται περισσότερο το σώμα παρά την ψυχή. Δεν είναι σταθερός, επειδή δεν αγαπά κάτι σταθερό… Ενώ αυτός που γίνεται εραστής ενός χρηστού χαρακτήρα, παραμένει τέτοιος για όλη του τη ζωή, καθώς γίνεται ένα με κάτι που έχει διάρκεια και μονιμότητα.»
3.3 Η Κοινωνιολογία του Έρωτα: Οι Νόμοι των Πόλεων
Αυτό είναι το κρίσιμο στοιχείο που καθιστά τον Παυσανία όχι απλώς ερωτευμένο, αλλά κοινωνιολόγο της εποχής του. Αναλύει πώς αντιμετωπίζουν τον έρωτα οι διάφορες ελληνικές πόλεις, αποδεικνύοντας ότι ο νόμος καθορίζει την ηθική.
Αρχαίο Κείμενο (Πλάτων, Συμπόσιον 182a-b):
«ο γάρ περί τόν έρωτα νόμος εν μέν ταις άλλαις πόλεσι νοησαι ρᾴδιος· απλως γάρ ώρισται· ο δ᾽ ενθάδε καί εν Λακεδαίμονι ποικίλος. εν Ήλιδι μέν γάρ καί εν Βοιωτοις… απλως νενομοθέτηται καλόν ειναι χαρίζεσθαι ερασταις… της γάρ Ιωνίας καί άλλοθι πολλαχου αισχρόν νενόμισται, όσοι υπό βαρβάροις οικουσι.»
Ο Παυσανίας ταξινομεί τις νομοθεσίες περί έρωτα ως εξής:
| Περιοχή | Καθεστώς / Νόμος | Η εξήγηση του Παυσανία |
| Ήλιδα & Βοιωτία | Απλοϊκά επιτρεπτός | Οι κάτοικοι δεν είναι ικανοί ρήτορες, άρα έφτιαξαν έναν απλό νόμο να επιτρέπονται όλα, για να μην κουράζονται να πείθουν με λόγια. |
| Ιωνία & Βάρβαροι | Αυστηρά απαγορευμένος | Οι τυραννικές κυβερνήσεις (π.χ. Πέρσες) τρέμουν τον έρωτα, γιατί δημιουργεί ισχυρούς δεσμούς και ανδρεία που ανατρέπουν τυράννους. |
| Αθήνα & Σπάρτη | Περίπλοκος (Υπό όρους) | Είναι ο ανώτερος νόμος. Επιτρέπει τον έρωτα ΜΟΝΟ αν συνδέεται με τη φιλοσοφία, την αρετή και περάσει από τη δοκιμασία του χρόνου. |
4. Η Σωκρατική Κριτική στο «Συμπόσιον» του Ξενοφώντα
Για να έχουμε πλήρη εικόνα, οφείλουμε να εντάξουμε την κριτική του Ξενοφώντα. Στο δικό του «Συμπόσιον» (Κεφ. 8, παρ. 32), ο Σωκράτης δεν πείθεται από τα ωραία λόγια του Παυσανία. Τον κατηγορεί ευθέως ότι τα επιχειρήματα της Βοιωτίας τα χρησιμοποιούσε απλώς για να δικαιολογήσει τη δική του ακολασία:
Αρχαίο Κείμενο (Ξενοφών, Συμπόσιον 8.32):
«Παυσανίας δ᾽ ο Αγάθωνος του ποιητου εραστής απολογούμενος υπέρ των ακρασία εγκαλινδουμένων είρηκεν ως στράτευμα αλκιμώτατον άν γένοιτο εκ παιδικων τε καί εραστων.»
Απόδοση:
«Ο Παυσανίας, ο εραστής του ποιητή Αγάθωνα, απολογούμενος υπέρ αυτών που κυλιούνται στην ακολασία, είπε ότι ο πιο γενναίος στρατός θα ήταν αυτός που θα αποτελούνταν από νεαρά αγόρια και τους εραστές τους.»
Στον Ξενοφώντα, ο Παυσανίας απογυμνώνεται από τον ιδεαλισμό του Πλάτωνα.
5. Η Αποδόμηση της Θεωρίας: Η Κατηγορία της Υποκρισίας (Πλούταρχος)
Οι μεταγενέστεροι συγγραφείς είναι αμείλικτοι. Στο έργο «Ερωτικός», ο Πλούταρχος (1ος-2ος αι. μ.Χ.) ασκεί δριμεία κριτική στη θεωρία του Παυσανία, αποκαλύπτοντας τα “κίνητρά” του.
Υποστηρίζει ανοιχτά ότι ο Παυσανίας εφηύρε τη θεωρία του “Ουράνιου, ηθικού, πνευματικού έρωτα” αποκλειστικά ως δικαιολογία. Καθώς ο Αγάθωνας μεγάλωνε, έχανε τη νεανική του ομορφιά και ο Παυσανίας έπρεπε να δικαιολογήσει στην καχύποπτη αθηναϊκή κοινωνία γιατί συνέχιζε να συζεί μαζί του!
Αρχαίο Κείμενο (Πλούταρχος, Ερωτικός 764d-e):
«Παυσανίαν μέν γάρ, άτε δή συγκαταγηράσκοντα Αγάθωνι, συγγνώμη περιβάλλειν τω πάθει νόμους καί λόγους εκπρεπεις, εαυτόν παραμυθούμενον…»
Απόδοση:
«Είναι συγχωρητέο για τον Παυσανία, επειδή ακριβώς γερνούσε μαζί με τον Αγάθωνα, να περιβάλλει το πάθος του με λαμπερούς νόμους και θεωρίες, για να παρηγορεί (ή να δικαιολογεί) τον εαυτό του…»
6. Τα “Ψυχολογικά Παιχνίδια” του Πάθους (Αιλιανός)
Αν ο Παυσανίας ήταν ο κήρυκας του “ήρεμου, ψυχικού” έρωτα, ο Κλαύδιος Αιλιανός (2ος-3ος αι. μ.Χ.) στο έργο «Ποικίλη Ιστορία» διαψεύδει αυτή την εικόνα, διασώζοντας ένα ανθρώπινο, ορμητικό ανέκδοτο που δείχνει ότι η σχέση τους ήταν γεμάτη φλόγα.
Αρχαίο Κείμενο (Αιλιανός, Ποικίλη Ιστορία 2.21):
«Παυσανίας ο Αγάθωνος εραστής έχαιρε στασιάζων πρός τά παιδικά· τήν γάρ διάλυσιν ηδίστην έλεγεν ειναι.»
Απόδοση:
«Ο Παυσανίας, ο εραστής του Αγάθωνα, χαιρόταν να καυγαδίζει (να δημιουργεί εντάσεις) με το αγόρι του. Διότι έλεγε πως η συμφιλίωση μετά τον καυγά ήταν ό,τι πιο γλυκό.»
7. Η Σάτιρα της Κωμωδίας (Αριστοφάνης και Σχολιαστές)
Στις «Θεσμοφοριάζουσες» (στ. 29-30), ο Αριστοφάνης διακωμωδεί τον Αγάθωνα για τον τρόπο που ντύνεται και συμπεριφέρεται.
Οι αρχαίοι Σχολιαστές που μελετούσαν τα κείμενα σημειώνουν ρητά πως η κοινωνία της Αθήνας ανέχτηκε τον εκκεντρικό Αγάθωνα μόνο και μόνο επειδή ζούσε υπό τη σκέπη και την τεράστια περιουσία του Παυσανία. Ο Παυσανίας ήταν η απόλυτη “κοινωνική ασπίδα” του Αγάθωνα, χρηματοδοτώντας τις παραστάσεις και τη ζωή του.
8. Το Ιστορικό Τέλος: Αθήναιος ο Ναυκρατίτης
Η τελική πράξη της ζωής του γράφεται μακριά από την Αθήνα. Ο Αθήναιος στο έργο «Δειπνοσοφισταί» (Βιβλίο Ε’, 216d) μας βεβαιώνει για τη χρονολόγηση.
Όταν ο Αγάθωνας αποφασίζει να μετακομίσει στην Πέλλα, στην αυλή του Βασιλιά Αρχέλαου (περίπου το 407 π.Χ.), ο Παυσανίας είναι στο απόγειο της δύναμής του. Εγκαταλείπει όλη του την περιουσία, τον δήμο του και την επιρροή του στην Αθήνα, και αυτοεξορίζεται στη Μακεδονία για να παραμείνει μαζί με τον σύντροφό του μέχρι τον θάνατο.
Συμπέρασμα
Ο Παυσανίας αποδεικνύεται ένας πολυδιάστατος Αθηναίος: ρήτορας που εκπαιδεύτηκε από Σοφιστές, δημιουργός της έννοιας του «Πλατωνικού Έρωτα», συχνά εγωκεντρικός και υποκριτής στα μάτια των επικριτών του, αλλά ταυτόχρονα ο άνθρωπος που ταξινόμησε κοινωνιολογικά τους ελληνικούς νόμους περί έρωτα. Και κυρίως, απέδειξε με την ίδια του τη ζωή πως ο “Ουράνιος Έρωτας” που κήρυξε, ίσχυε απόλυτα για τον ίδιο.
