Οι εφιάλτες της κοινωνίας, οι επενδύσεις των δισ., τα όρια της επιστήμης – Συνεχίζεται η κλωνοποίηση κατοικιδίων, με διάσημους πελάτες και τεράστια κόστη
Η συζήτηση αυτή με τη μορφή σκληρής αντιπαράθεσης ξεκίνησε όταν στις 22 Φεβρουαρίου 1997 δημοσιοποιήθηκε η πρώτη πετυχημένη κλωνοποίηση ενός θηλυκού προβάτου. Η διάσημη Ντόλι είχε δημιουργηθεί λίγους μήνες νωρίτερα με την τεχνική της Πυρηνικής Μεταφοράς Σωματικών Κυττάρων (SCNT). Κλωνοποιήθηκε μέσω της διαδικασίας μεταφοράς πυρήνα από ζωντανά ενήλικα -και όχι εμβρυϊκά- κύτταρα από τον Ιαν Γουίλμουτ και την επιστημονική ομάδα του στο Ινστιτούτο Ρόσλιν του Πανεπιστημίου του Εδιμβούργου. Δημιουργήθηκε από κύτταρο που ελήφθη από τον μαστικό αδένα. Το υπόλοιπο δείγμα ιστού καταψύχθηκε με σκοπό να χρησιμοποιηθεί αργότερα, όπως και έγινε.
Το συμπαθέστατο πρόβατο είδε το φως του ήλιου στις 5 Ιουλίου του 1996, ακριβώς πριν από 30 χρόνια. Η Ντόλι άνοιγε μία πόρτα που ο άνθρωπος τελικά δεν πέρασε, καθώς η αναπαραγωγική κλωνοποίηση του ανθρώπου αντιμετώπισε βιοηθικά και νομικά ζητήματα αλλά και βιολογικές αποτυχίες.
Κατάρρευση στην 58η γενιά
Πάντως, σήμερα, 30 ακριβώς χρόνια μετά τη δημιουργία της Ντόλι και πέρα από τις παραπάνω θεωρίες, η συζήτηση για την κλωνοποίηση παραμένει επίκαιρη, αλλά με διαφορετικά χαρακτηριστικά. Δεν είναι μόνο οι ηθικοί ενδοιασμοί που δεν επέτρεψαν την ανάπτυξη της κλωνοποίησης στον άνθρωπο και σε πολλά ζώα, αλλά και λόγοι επιστημονικών δυσχερειών ακόμα και για την επίτευξη αυτού καθεαυτού του αποτελέσματος, όπως και δυσβάστακτου κόστους.
Ακόμα περισσότερο, η πρόοδος της έρευνας τα τελευταία χρόνια αποκάλυψε και άλλες εν δυνάμει ανυπέρβλητες δυσχέρειες. Πρόσφατα ομάδα Ιαπώνων επιστημόνων του Πανεπιστημίου της Γιαμανάσι, με επικεφαλής τον Τερούχικο Ουαγιακάμα, που για πάνω από 20 χρόνια προσπαθούσαν να απαντήσουν σε ένα από τα πιο αμφιλεγόμενα ερωτήματα της σύγχρονης βιολογίας για το αν μπορεί ένα θηλαστικό να κλωνοποιείται για πάντα, κατέληξε σε αρνητικό συμπέρασμα. Οι ερευνητές έχοντας πειραματιστεί σε περίπου 1.200 κλώνους ποντικιών απέδειξαν ότι υπάρχει ποσοτικό βιολογικό όριο στην κλωνοποίησή τους. Στην 58η γενιά οι κλώνοι δεν κατάφεραν να επιβιώσουν. Η γενετική αλυσίδα έσπασε και οι επιστήμονες διαπίστωσαν ότι οι συνεχείς επαναλαμβανόμενες κλωνοποιήσεις οδηγούν τελικά σε γενετική κατάρρευση (mutational meltdown).
Επομένως, οι φόβοι των περισσοτέρων ή οι «προσδοκίες» κάποιων άλλων για τη δημιουργία στρατών από πανομοιότυπους κλώνους δεν πρόκειται να επιβεβαιωθούν.
Εξάλλου, η συζήτηση για τον Μέσι έχει και μία άλλη διάσταση. Οπως τονίζει ο καθηγητής Γενετικής Αρκάντι Ναβάρο, ακόμη κι αν κατόρθωνε να κλωνοποιήσει το ίνδαλμα των οπαδών της Μπαρτσελόνα και της Αργεντινής, ουδείς θα μπορούσε να εγγυηθεί ότι θα διέθετε και το ποδοσφαιρικό ταλέντο του «πρωτότυπου». Γιατί οι αθλητικές ικανότητες του Μέσι είχαν και έχουν δύο συνιστώσες. «Εκτός από τη γενετική προδιάθεση, σίγουρα παίζουν ρόλο και οι περιβαλλοντικές επιδράσεις, αλλά και ο τρόπος που προπονείται». Δηλαδή, ο κλώνος θα είχε τις ίδιες δυνατότητες με τον Μέσι, αλλά η γενετική είναι μόνο ένα στοιχείο που διαμορφώνει το είναι του. Τα άλλα σχετίζονται με το πώς και σε ποιο περιβάλλον μεγάλωσε και εκπαιδεύτηκε στο ποδόσφαιρο, την προσωπική προσπάθεια, τη μεταχείριση που είχε.
Ετσι, δηλαδή, αν μπορούσαμε να πάρουμε ένα κύτταρο του Αϊνστάιν, με τη μέθοδο της κλωνοποίησης το αποτέλεσμα που θα προέκυπτε δεν θα ήταν να κυκλοφορούν πολλοί Αϊνστάιν γύρω μας. Οι κλώνοι μπορεί να έχουν πανομοιότυπες γενετικές ιδιότητες, η εξέλιξη όμως των κλωνοποιημένων Αϊνστάιν θα εξαρτιόταν από το περιβάλλον στο οποίο θα κινούνταν. Αν είχαν διαφορετικά ερεθίσματα, θα ακολουθούσαν και διαφορετική εξέλιξη. Αρα, η κλωνοποίηση δεν θα μπορούσε να κληροδοτήσει ακριβώς το ταλέντο, αλλά τις κλίσεις του ατόμου σε κάποιον τομέα. Είτε αυτό το άτομο λέγεται Αϊνστάιν είτε Μέσι.
Επιστημονική σύγκρουση
Η κλωνοποίηση είναι μια βιοτεχνολογική διαδικασία κατά την οποία δημιουργείται ένας γενετικά πανομοιότυπος οργανισμός, κύτταρο ή μόριο DNA με έναν άλλον. Με απλά λόγια, πρόκειται για την παραγωγή αντιγράφων ζωντανών οργανισμών ή γενετικού υλικού. Χρησιμοποιώντας το παράδειγμα ενός κλώνου του Μέσι, ο Ναβάρο προσπάθησε να ανανεώσει το ενδιαφέρον της διεθνούς κοινής γνώμης γύρω από τις εξελίξεις στη γενετική επιστήμη, και ειδικότερα στην κλωνοποίηση.
Η ανακοίνωση των γενετιστών της Ντόλι προκάλεσε παγκόσμιο σοκ, δυσπιστία, σε πολλούς δυσοίωνες φαντασιώσεις μέχρι και αίσθημα φόβου, αγωνίας, ακόμα και φρίκης για το αύριο. Πρώτος και κυριότερος φόβος, η εφαρμογή του μοντέλου στον άνθρωπο. Πέρα από τα βιοηθικά και νομικά ζητήματα, η ανθρώπινη ανησυχία εύλογη: σε ποια χέρια ο άνθρωπος θα εμπιστευόταν την τύχη του είδους του; Το παρελθόν απολύτως τρομακτικό, ο άνθρωπος αρέσκεται, έχει την ακατανίκητη έφεση να παρεμβαίνει στον άνθρωπο. Από τους μύθους του Προκρούστη και του Φρανκενστάιν στον σχεδόν σύγχρονο τρόμο με το πρόσχημα της δήθεν γενετικής βελτίωσης, της πειραματικής γενετικής για τη δημιουργία «άριας φυλής» του Μένγκελε και των άλλων ναζί εγκληματιών.
Τα περισσότερα αποδείχθηκαν τελικά παντελώς αβάσιμα. Η Οικουμενική Διακήρυξη για το Ανθρώπινο Γονιδίωμα και τα Ανθρώπινα Δικαιώματα, που εγκρίθηκε από τα Ηνωμένα Εθνη το 1998, απαγορεύει την ανθρώπινη κλωνοποίηση. Η Ολλανδή νομικός Μπάρθα Κνόπερ, που συμμετείχε στη σύνταξή της εκτιμά πως κανείς δεν θα τολμούσε να κάνει ένα τέτοιο βήμα, ούτε καν κάποιος μεγαλομανής δικτάτορας.
Είναι όμως έτσι; Προηγουμένως, από τα εξώφυλλα περιοδικών, όπως το «Spiegel», πρόλαβαν να παρελάσουν οι κλώνοι του Αδόλφου Χίτλερ, του Αλμπερτ Αϊνστάιν και της Κλόντια Σίφερ, με όποιο αξιακό φορτίο φέρει κάθε προσωπικότητα και όποια συναισθήματα προκαλεί ο υπαινιγμός και μόνο ότι θα μπορούσαν πιθανότατα να δημιουργηθούν όχι ένας ή δύο, αλλά ίσως και εκατοντάδες ή και άπειροι κλώνοι τους.
Βεβαίως, οι θεωρίες συνωμοσίας μακροημέρευσαν και σήμερα ακόμα επανέρχονται κατά καιρούς. Περί μυστικών πειραμάτων από διάφορους εξειδικευμένους επιστήμονες, που σε πολλά σημεία-έδρες ερευνητικών ινστιτούτων, κάτω από τα μάτια των αρμόδιων αρχών, απεργάζονται την υλοποίηση της ανθρώπινης κλωνοποίησης με σκοτεινούς βεβαίως σκοπούς: από τον έλεγχο της παγκόσμιας κοινότητας και της προοπτικής του ανθρώπινου είδους μέχρι -στην ηπιότερη των εκδοχών- τη δημιουργία μιας τρομακτικής βιομηχανίας αναπαραγωγής, με αμφίσημα πλην ευλόγως απίστευτα κερδοφόρα ζητούμενα και αποτελέσματα. Η απαγόρευση, βεβαίως, είναι ενεργή. Από την άλλη, ποιος μπορεί να βάλει το χέρι του στη φωτιά ότι κάτι τέτοιο δεν συμβαίνει πουθενά και από κανέναν «εγκέφαλο»;
Κλωνοποίηση ανθρώπου
Η ίδια η επιστημονική κοινότητα που, πλην κάποιων εξαιρέσεων, τάχθηκε κατά της έρευνας για την κλωνοποίηση του ανθρώπου, απάντησε στο ζητούμενο. Οι δυσκολίες της έρευνας αποδείχθηκαν τεράστιες. Οι προσπάθειες για κλωνοποίηση στα ζώα βρήκαν πολλά εμπόδια μέχρι να αποδώσουν, με ποσοστά επιτυχίας της τάξης μόλις του 2%. Οι κλωνοποιήσεις των ζώων και μάλιστα και των ανώτερων θηλαστικών συνοδεύτηκαν από εμφάνιση προβλημάτων όπως σοβαρές ασθένειες, ανωμαλίες σε όργανα, ανοσολογικές δυσλειτουργίες, πρόωρη γήρανση και πρόωροι θάνατοι κ.ά.
Οι συχνότερες ανωμαλίες που έχουν περιγραφεί σε κλωνοποιημένα ζώα αφορούν ότι έχουν συνήθως πολύ μεγάλο μέγεθος κατά το εμβρυϊκό στάδιο, παρουσιάζουν προβλήματα στον πλακούντα και σοβαρότερα στους πνεύμονες και την καρδιά, ανωμαλίες στον εγκέφαλο, στους νεφρούς και το ανοσοποιητικό τους σύστημα. Επίσης, παρότι στα ζώα είναι δύσκολο να τεκμηριωθούν, έχουν παρατηρηθεί αλλαγές στη συμπεριφορά και την ψυχολογία τους. Επιπλέον, εκτός από τους κινδύνους για την υγεία του νέου οργανισμού, έχουν παρατηρηθεί και πολλοί θάνατοι στα ζώα που έχουν προσφέρει τη μήτρα τους για την ανάπτυξη και γέννηση του κλωνοποιημένου οργανισμού.
Θα μπορούσε να οργανωθεί η προοπτική της κλωνοποίησης του ανθρώπου αγνοώντας όλα τα παραπάνω; Η ανθρωπότητα θα ήταν κάποτε έτοιμη να δεχτεί τους κινδύνους αυτούς για τις γυναίκες και τα παιδιά;
Θεραπευτική κλωνοποίηση
«Δεν υπάρχει ιατρικό ή επιστημονικό νόημα στην κλωνοποίηση ανθρώπων, εφόσον ήδη διαθέτουμε τεχνολογίες και ευκαιρίες για την ανάπτυξη νέων θεραπειών χωρίς τέτοια ανάγκη. Σήμερα, η επιστήμη μάς επιτρέπει να επαναπρογραμματίζουμε ενήλικα ανθρώπινα κύτταρα έτσι ώστε να αποκτούν ιδιότητες χαρακτηριστικές των εμβρυϊκών κυττάρων. Τέτοια κύτταρα μπορούν να χρησιμοποιηθούν για τη δημιουργία ιστών, ακόμη και τεχνητών οργάνων και δεν υπάρχει ανάγκη δημιουργίας ενός πλήρους ανθρώπινου κλώνου για αυτό», θεωρεί ο ερευνητής Ποβίλας Μπαράσα στο Κέντρο Βιοεπιστημών του Πανεπιστημίου του Βίλνιους.
Απεναντίας, η θεραπευτική κλωνοποίηση, η οποία επικεντρώνεται στη δημιουργία βλαστοκυττάρων που μπορούν να χρησιμοποιηθούν για ιατρικούς σκοπούς, όπως η αναγέννηση ιστών ή η μελέτη ασθενειών, καθώς και η γενετική ή μοριακή κλωνοποίηση, που αφορά την αντιγραφή τμημάτων DNA και χρησιμοποιείται ευρέως στη γενετική έρευνα, στη φαρμακολογία και τη βιοτεχνολογία, έχουν τη σύμφωνη γνώμη κυβερνήσεων και επιστημονικής κοινότητας, με την έρευνα να βρίσκεται στο απόγειό της και να παράγει αποτελέσματα. Βέβαια, άλλο η συμβολή στην αντιμ+++ετώπιση ασθενειών και άλλο η αβάσιμη ελπίδα κάποιων ότι για κάθε ασθένεια και κάθε όργανο που πάσχει θα υπάρχει έτοιμο αντίγραφο-αντικαταστάτης.
Πάντως, οι ερευνητές γνωρίζουν ότι η μαζική κλωνοποίηση θα μπορούσε να μειώσει τη γενετική ποικιλότητα που αποτελεί τη βάση πάνω στην οποία δρα η φυσική επιλογή, ο μηχανισμός της εξέλιξης των ειδών. Καθώς και το ότι η ανεξέλεγκτη εισαγωγή κλωνοποιημένων ζώων και φυτών στο περιβάλλον μπορεί να διαταράξει τις οικολογικές ισορροπίες, να καταστήσει ευάλωτους τους οργανισμούς, κατ’ επέκταση ολόκληρα είδη, να επιφέρει και άλλους κινδύνους. Ολα όμως είναι στο τραπέζι.
Βιομηχανία κλωνοποίησης κατοικιδίων
Στο περιθώριο -κατά πολλούς αντιθέτως, στο επίκεντρο όλων αυτών- αναπτύχθηκε μια τεράστια κερδοφόρα βιομηχανία, αυτή της κλωνοποίησης κατοικίδιων ζώων. Ιδίως στις Ηνωμένες Πολιτείες. Η επιτυχής κλωνοποίηση ζώων όπως σκύλοι, γάτες και άλογα από τις αρχές του αιώνα έδωσε το έναυσμα για την άνθησή της.
Οποιος δεν αντέχει την απώλεια του αγαπημένου του κατοικιδίου ελπίζει στην αντικατάστασή του από τον κλώνο του, προσφεύγοντας σε εταιρείες που ειδικεύονται στην κλωνοποίηση ζώων, όπως η αμερικανική VioGen, η κινεζική Sinogene, η ισπανική Ovoclone, η PETernity Genetics κ.ά. Τα κόστη βεβαίως δυσθεώρητα. Από 44.000 έως 100.000 δολάρια για τους σκύλους και τις γάτες, πολύ περισσότερο για τα άλογα.
Και ιδανικότεροι διαφημιστές αυτής της καθιερωμένης και διαρκώς επεκτεινόμενης βιομηχανίας είναι οι επώνυμοι που προσφεύγουν στις υπηρεσίες αυτών των εταιρειών. Η θρυλική Αμερικανίδα ηθοποιός και ερμηνεύτρια Μπάρμπρα Στρέιζαντ αφιέρωσε ένα σημαντικό κομμάτι του βιβλίου της «My Name is Barbra» στην αγαπημένη της σύντροφο, τη Σάμι, μια σκυλίτσα που έφυγε από τη ζωή το 2017, σε ηλικία 14 ετών, από ανίατη ασθένεια. Η ίδια εξιστόρησε πώς προχώρησε στην κλωνοποίησή της απευθυνόμενη στην εταιρεία ViaGen και ότι στη θέση της προέκυψαν τρεις σκυλίτσες, η Φάνι, η Βάιολετ και η Σκάρλετ.
Εγραψε όμως και μια βασική αλήθεια: «Είναι συναρπαστικό να βλέπεις ορισμένα χαρακτηριστικά που μου θυμίζουν τη Σάμι, ωστόσο καθένα από αυτά τα αγαπημένα πλάσματα είναι ένα μοναδικό ον. Μπορείτε να κλωνοποιήσετε το βλέμμα ενός σκύλου, αλλά δεν μπορείτε να κλωνοποιήσετε την ψυχή. Ωστόσο, κάθε φορά που κοιτάζω τα πρόσωπά τους, σκέφτομαι τη Σάμι μου».
Επίσης, ο πρόεδρος της Αργεντινής Χαβιέρ Μιλέι κλωνοποίησε το 2017 τον αγαπημένο του σκύλο, ονόματι Κόναν, αποκτώντας έξι κουτάβια. Βέβαια η περίπτωση αυτή μάλλον καταλήγει σε αρνητική διαφήμιση, καθώς ο Μιλέι ισχυρίζεται απίθανα πράγματα όπως ότι ο Κόναν εξαφανίστηκε με φυσικό τρόπο και δεν απεβίωσε από καρκίνο της σπονδυλικής στήλης, όπως είναι η πραγματικότητα. Τότε προσέλαβε ένα μέντιουμ που «διάβασε» το μυαλό του σκύλου. Σε συνέντευξη μάλιστα που έδωσε στον δημοσιογράφο Χοσέ Λουίς Γκονζάλες, ο οποίος έγραψε και την «Τρελή», όπως είναι ο ακριβής τίτλος (El loco), βιογραφία του, ανέφερε ότι είναι πεπεισμένος ότι μετά τη «φυσική του εξαφάνιση» ο Κόναν κάθεται δίπλα στον Θεό για να τον προστατεύει και χάρη στο σκυλί του απέκτησε άμεση επικοινωνία με τον Πανάγαθο. Στα δε τέσσερα κλωνοποιημένα κουτάβια ο Μιλέι έδωσε ονόματα επιφανών οικονομολόγων: Μίλτον (Μίλτον Φρίντμαν), Μάρεϊ (Μάρεϊ Ρόθμπαρντ), Ρόμπερτ και Λούκας (Ρόμπερτ Λούκας Τζ.).
Οι… αδένες της Ντόλι Πάρτον
Το όνομά της Ντόλι προέρχεται από τη διάσημη ηθοποιό και τραγουδίστρια Ντόλι Πάρτον, η οποία φημίζεται για το πληθωρικό της μπούστο. Ο Ιαν Γουίλμουτ, επικεφαλής της επιστημονικής ομάδας που έκανε την κλωνοποίηση και νονός της Ντόλι, είχε αναφέρει ότι «το κλωνοποιημένο πρόβατο προέρχεται από κύτταρο του μαστικού αδένα και δεν μπορούσα να σκεφτώ ένα ζευγάρι πιο εντυπωσιακών αδένων από αυτούς της Ντόλι Πάρτον». Η Αμερικανίδα τραγουδοποιός ανέκαθεν υπερηφανευόταν για το τεράστιο στήθος της, το οποίο απέκτησε έπειτα από αρκετές πλαστικές επεμβάσεις, για το οποίο δήλωσε: «Το στήθος μου μού ανήκει και είμαι περήφανη που το πληρώνω».
Η περίπτωση του προβάτου Ντόλι χαρακτηρίστηκε επιστημονικό θαύμα, παρά την έντονη κριτική που έγινε στην τεχνική, λόγω των πολλών αποβολών. Κατά την πρώτη κλωνοποίηση χρησιμοποιήθηκαν 277 ωάρια, εκ των οποίων επέζησε μόνο ένα, η Ντόλι, η οποία έγινε σταρ μέσα σε ένα βράδυ. «Θα μπορούσα να την ξεχωρίσω ανάμεσα σε όλα τα άλλα πρόβατα. Πιστεύω ότι εάν είχε κραγιόν θα το έβαζε για να είναι έτοιμη όταν έρχονταν οι δημοσιογράφοι. Κυριολεκτικά φτιαχνόταν για τις κάμερες», έλεγε η εμβρυολόγος Κάρεν Γουόκερ.
Οι σταθμοί
1880
Η κλωνοποίηση δεν ξεκίνησε με την Ντόλι. Η πρώτη κλωνοποίηση αποδίδεται στον Χανς Αντολφ Εντουαρντ Ντρις, Γερμανό βιολόγο και φιλόσοφο, που ασχολήθηκε με την κλωνοποίηση αχινών, διαχωρίζοντας εμβρυϊκά κύτταρα και ανακαλύπτοντας ότι εξελίσσονταν σε πλήρεις, ολοκληρωμένους αχινούς.
1952
Οι Ρόμπερτ Μπριγκς και Τόμας Κινγκ κλωνοποίησαν γυρίνους χρησιμοποιώντας μία μέθοδο μεταφοράς πυρήνα κυττάρου.
1997
Η «κληρονομιά» της Ντόλι ήταν η Πόλι και η Μόλι, τα πρώτα διαγονιδιακά κλωνοποιημένα πρόβατα από το Ινστιτούτο Ρόσλιν. Το ίδιο ινστιτούτο κλωνοποίησε πέντε γουρούνια, ενώ το 2000 η Ομπρέτα (είδος άγριου προβάτου) αποτέλεσε την πρώτη περίπτωση κλωνοποίησης ζώου που ανήκε σε είδος υπό εξαφάνιση.
2001
Γεννήθηκε η CC (CopyCat ή CarbonCopy), μια οικόσιτη γάτα από τους ερευνητές του Κολεγίου Κτηνιατρικής του Texas A&M University. Η Προμήθεια ήταν το 2003 το πρώτο κλωνοποιημένο άλογο που δημιουργήθηκε στο Ινστιτούτο Αναπαραγωγικής Τεχνολογίας της Κρεμόνα στην Ιταλία. Ο Σνούπι, ένα αφγανικό λαγωνικό, ήταν το 2005 το πρώτο κλωνοποιημένο σκυλί.
2018
Η ομάδα του Κιάνγκ Σουν στην Κίνα ανακοίνωσε τη δημιουργία των πρώτων κλωνοποιημένων πιθήκων. Τον Σεπτέμβριο του 2022 η εταιρεία γενετικής Sinogene Biotechnology στο Πεκίνο κλωνοποίησε έναν αρκτικό λύκο, είδος υπό εξαφάνιση.
2024
Οι επιστήμονες της Υπηρεσίας Ψαριών και Αγριας Ζωής των ΗΠΑ κλωνοποίησαν με επιτυχία δύο κουνάβια ενός είδους με χαρακτηριστικά μαύρα πόδια, από το οποίο είχαν απομείνει μόλις 300.
Πέθανε στο ήμισυ του προσδόκιμου από αρθρίτιδα και καρκίνο
Η Ντόλι έζησε στο Ινστιτούτο Ρόσλιν υπό συνεχή επιστημονική παρακολούθηση. Απέκτησε έξι προβατάκια στις 24 Μαρτίου 1999. Συνελήφθησαν με φυσικό τρόπο, όταν η Ντόλι ζευγάρωσε με τον Ντέιβιντ, ένα ορεινό πρόβατο Ουαλίας. Πέθανε στις 14 Φεβρουαρίου του 2003, σχεδόν 6,5 ετών, αν και τα πρόβατα ζουν περίπου 11 χρόνια. Κάποιοι ισχυρίστηκαν ότι ο θάνατός της οφειλόταν στο γεγονός ότι ήταν κλωνοποιημένη, αλλά η πραγματικότητα ήταν διαφορετική. Επασχε από νωρίς από αρθρίτιδα και, το χειρότερο, προσεβλήθη από καρκίνο του πνεύμονα, λόγω ενός ιού που εντοπίζεται συχνά στα πρόβατα. Σήμερα είναι ταριχευμένη και εκτίθεται στο Εθνικό Μουσείο της Σκωτίας στο Εδιμβούργο.
