Το τέλος του Γεώργιου Καστριώτη, αφορμή για βίαιους εξισλαμισμούς στην Ήπειρο – Η αναμφισβήτητη ελληνικότητα της Ηπείρου, σύμφωνα με ξένους διπλωμάτες – «Δέλβινο και Τσαμουριά» και «Δεροπολίτισσα»: τραγούδια για το παιδομάζωμα που ακούγονται μέχρι σήμερα
Θα ασχοληθούμε σήμερα, με τους εξισλαμισμούς στην Ήπειρο, που αλλοίωσαν σημαντικά την εθνολογική σύστασή της και θα ακολουθήσει εκτενέστερο άρθρο για το παιδομάζωμα, το οποίο όπως αναφέρει ο αείμνηστος Ελληνοαμερικανός βυζαντινολόγος και ιστορικός Σπυρίδων Βρυώνης (1928-2019), δεν ξεκίνησε στα τέλη του 14ου αιώνα ή στα χρόνια του Μουράτ Β’ (μετά το 1420), αλλά από τα τέλη του 11ου αιώνα (πιθανότατα μετά την καταστροφική ήττα στο Μαντζικέρτ, το 1071 των Βυζαντινών. Οι πρώτες αναφορές για «παιδομάζωμα» (devsirme) αφορούν το Ικόνιο και το Εσκί Σεχίρ (το Δορύλαιο της αρχαιότητας).
Ας δούμε όμως στοιχεία για τους εξισλαμισμούς και το παιδομάζωμα στην Ήπειρο και δύο γνωστά, σχεδόν σε όλη την Ελλάδα, το «Δέλβινο και Τσαμουριά» και τη «Δεροπολίτισσα» που έχουν γραφτεί, με διαφορετικούς στίχους από αυτούς που ξέρουμε σήμερα, πριν από 400 χρόνια!
Το τέλος του Γεώργιου Καστριώτη και η αρχή των εξισλαμισμών στην Ήπειρο
Παρά το ότι η περιοχή του Πωγωνίου και η Βόρεια Ήπειρος είχαν δοκιμαστεί από επιδρομές Τουρκαλβανών, από τα τέλη του 14ου αιώνα (κάποιοι ιστορικοί θεωρούν ότι επρόκειτο για κατάληψη από τους Τούρκους των περιοχών αυτών), η παράδοση των Ιωαννίνων το 1430 σηματοδοτεί την αρχή της τουρκοκρατίας στην Ήπειρο.
Οι πρώτοι εξισλαμισμοί έγιναν εκεί, στα χρόνια του Μουράτ Β’ (σουλτάνος από το 1421 ως το 1451), πατέρα του Μωάμεθ Β’ του επονομαζόμενου «πορθητή». Ακόμα και μετά την Άλωση της Κωνσταντινούπολης όμως, το 1453 από τους Οθωμανούς υπήρχε στην Ήπειρο και στα εδάφη που ανήκουν σήμερα στην Αλβανία, ισχυρή αντίσταση, από τον Γεώργιο Καστριώτη ή Σκεντέρμπεη. Τα πράγματα όμως για τους Ηπειρώτες δυσκόλεψαν πολύ μετά τον θάνατο του Καστριώτη (1468).
Οι μεγάλοι κτηματίες αναγκάστηκαν να εξισλαμισθούν για να διατηρήσουν τα τιμάριά τους και να λάβουν τον τίτλο του «μπέη» με κληρονομικό δικαίωμα. Ο Ν. Πατσέλης, σε άρθρο του με τίτλο «Μωαμεθανοί εις την Ήπειρο (Ηπειρωτική Εστία, 1996) γράφει: «Τούτους κάτω από ψυχολογικό εξαναγκασμό εμιμήθησαν και οι πτωχοί κολίγοι».
Ο σπουδαίος Μολδαβός πολιτικός, στρατιωτικός και λόγιος Δημήτριος Καντεμίρ (Dimitrie Cantemir, 1673-1723), γνώστης έντεκα γλωσσών (!), στο μνημειώδες ιστορικό έργο του «Ιστορία της αιχμής και της παρακμής της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας», που αναφέρεται στο γεγονός αυτό, προσθέτει και τα εξής: «Η διπλή αυτή αποστασία ερέθισε τόσο τον Μουράτ, ώστε αυτός μετέτρεψε όλες τις χριστιανικές εκκλησίες (ενν. σε τζαμιά) της χώρας των Αρβανιτών και για να κάνει όσα μπορούσε εξιλαστήρια θύματα προς ικανοποίηση του (γιου) του Μωάμεθ, διέταξε να γίνει περιτομή σε όλους τους Ηπειρώτες, διαφορετικά θα θανατώνονταν. Η μέθοδος αυτή έχει αναρίθμητους νεοφώτιστους. Ολόκληρη δε η χώρα σε λίγο διάστημα μυήθηκε στη μουσουλμανική πίστη. Εξαίρεση αποτέλεσαν στον προσηλυτισμό εκείνο οι Καθολικοί Αλβανοί (Μιρδίτες) και το τμήμα που εκτείνεται από την Οχρίδα, προς βορρά, έως τη Χιμάρα προς νότο, που διατήρησε την ελληνικότητά του, σε μεγάλο μέρος δε και τη γλώσσα, παρά την επίμονη αντίδραση των αλβανικών φυλών».
Στο Χρονικό των Τσαραπλανών (νυν Βασιλικό Πωγωνίου) αναφέρεται ότι αυτό έγινε το 1453, μετά την άλωση της Κωνσταντινούπολης, όμως κάτι τέτοιο δεν φαίνεται πιθανό.
Η γενίκευση των εξισλαμισμών και οι ολέθριες συνέπειες της εξέγερσης του Διονυσίου του Φιλοσόφου για τους Ηπειρώτες
Η απληστία και η βαριά φορολογία των Τούρκων αλλά και το παιδομάζωμα ήταν οι αρχικές αιτίες για την εξωμοσία των Ηπειρωτών και των Αλβανών. Καθώς μάλιστα το ρεύμα της αλλαξοπιστίας είχε πάρει μεγάλες διαστάσεις, δεν τηρούνταν ακόμα και οι απαραίτητες διατάξεις του ιερού νόμου για τη μύηση των νεοφώτιστων.
Ο Μωάμεθ Β’ διέταξε το 1474, να τηρείται αυστηρά το «τυπικό» της μύησης απειλώντας ακόμα και με θάνατο όσους καδήδες και ιμάμηδες το παραβίαζαν. Αυτό δείχνει τον τρόπο προσηλυτισμού των μαζών και την απελπισία των Χριστιανών. Οδυνηρή ήταν και η αθρόα εφαρμογή του παιδομαζώματος, που γινόταν με αυθαίρετα κριτήρια και χωρίς κανένα φραγμό.
Το 1565 αναφέρεται η πρώτη επανάσταση των Ηπειρωτών κατά των Οθωμανών, με αφορμή το παιδομάζωμα. Ήταν μία από τις πολλές που ακολούθησαν.
Η διοίκηση των Οθωμανών ήταν τυραννική. Οι διαρκείς μετακινήσεις των τουρκικών στρατευμάτων έκαναν ακόμα πιο δραματική την κατάσταση. Οι Τούρκοι πασάδες γίνονταν όλο και πιο καταπιεστικοί και προέβαιναν σε πλήθος αυθαιρεσιών σε βάρος των Χριστιανών. Το ίδιο συνέβαινε και με τους σπαχήδες. Αυτοί απάρτιζαν το οθωμανικό ιππικό, ενώ οι αξιωματικοί τους κατείχαν φέουδα (τιμάρια) κατά το βυζαντινό σύστημα. Τα φέουδα, τα παραχωρούσε ο σουλτάνος. Οι σπαχήδες επιτηρούσαν τους χωρικούς που εργάζονταν στη γη τους.
Το χάσμα μεταξύ κατακτητών και κατακτημένων μεγάλωνε. Πολλοί Χριστιανοί εξισλαμίζονταν γιατί δεν μπορούσαν να επιβιώσουν σε αμιγείς μουσουλμανικούς πληθυσμούς και δεν άντεχαν τις θλιβερές συνθήκες που επικρατούσαν. Άλλοι όμως προχωρούσαν στην εξωμοσία για να αναρριχηθούν στα υψηλά αξιώματα της Πύλης. Οι εξισλαμισμοί στην Ήπειρο και στην Αλβανία, δεν έλαβαν κατά τους πρώτους αιώνες της τουρκοκρατίας, τόσο μεγάλες διαστάσεις όσο τους επόμενους.
Τον 15ο αιώνα και τουλάχιστον στις αρχές του 16ου, το χριστιανικό στοιχείο υπερτερούσε σημαντικά του μουσουλμανικού στο Αργυρόκαστρο, στην Πρεμετή και στο Βεράτιο. Έτσι, το 1510 ζούσαν στη γεωγραφική περιφέρεια της Αυλώνας 14.304 χριστιανικές οικογένειες και 1.206 μουσουλμανικές, ενώ στη γεωγραφική περιοχή του Αργυροκάστρου 12.257 χριστιανικές οικογένειες και μόλις 57 μουσουλμανικές.
Η κατάσταση στην Ήπειρο άλλαξε δραματικά μετά την αποτυχημένη εξέγερση του Διονύσιου του Φιλόσοφου, το 1611. Τα προνόμια που είχαν δοθεί στα Ιωάννινα το 1430, όταν παραδόθηκαν στους Οθωμανούς καταργήθηκαν.
Οι άλλοτε άρχοντες, βυζαντινής καταγωγής εκδιώχθηκαν από το κάστρο της πόλης. Κάποιοι, λίγοι προφανώς, Έλληνες σπαχήδες, εξισλαμίστηκαν «υποχρεωτικά». 350 τιμαριούχοι της περιοχής του κάστρου των Ιωαννίνων εξωμότησαν με τη βία, για να μπορέσουν να διατηρήσουν τα φέουδά τους. Από τότε εφαρμόστηκε και η συστηματική εθνολογική αλλοίωση του ελληνισμού της Βορείου Ηπείρου.
Αυτό είχε σαν αποτέλεσμα την κορύφωση της εξωμοσίας στις περιοχές της Αυλώνας, της Μουζακιάς, του Βερατίου και τμήματος της Χιμάρας. Στην περιοχή του Αργυροκάστρου και ειδικά στον κάμπο της Δρόπολης, το μέγεθος της εθνολογικής αλλοίωσης του ελληνισμού υπήρξε πολύ μικρό. Όλα τα χωριά της Δρόπολης παρέμειναν ελληνικά και οι κάτοικοί τους διατήρησαν την εθνική τους «ταυτότητα».
Όπως γράφει ο Κ.Α. Βακαλόπουλος, «οι Έλληνες της Δρόπολης υπέμειναν τα πάνδεινα, αλλά αγωνίζονται πάντα καρτερικά και με γενναιότητα». Δεν συνέβη όμως το ίδιο και με τους Αλβανούς…
Εξισλαμισμένοι Αλβανοί: η μάστιγα των Ελλήνων
Στις αρχές του 17ου αιώνα, οι Μουσουλμάνοι της Αλβανίας ήταν περίπου το 3% του συνολικού πληθυσμού. Στις αρχές του 19ου αιώνα, το ποσοστό εκτινάχθηκε στο 50%! Ο Κ.Α. Βακαλόπουλος το αποδίδει στη δομή της εξουσίας και στη μορφή της κοινωνικής οργάνωσής του. Αν και έχει αποδειχθεί, ότι τον 17ο και τον 18ο αιώνα, η θρησκευτική μεταστροφή των Αλβανών ήταν επιφανειακή σε μεγάλο βαθμό, δεν παύει να σημαίνει ότι σταδιακά αυτή παγιώθηκε και προκάλεσε σοβαρά προβλήματα στους Έλληνες της Ηπείρου.
Ο Παναγιώτης Αραβαντινός υπογραμμίζει την αγριότητα των Αλβανών σπαχήδων του Αργυροκάστρου, ιδιαίτερα στα χρόνια του Αλή πασά. Η γενικότερη συμπεριφορά των Τουρκαλβανών σπαχήδων απέναντι στους ελληνικούς πληθυσμούς της Ηπείρου μαρτυρείται μέσα από πολυάριθμες ιστορικές πηγές που αναφέρονται λεπτομερειακά στις αυθαιρεσίες, τις συνεχείς καταχρήσεις, καθώς και τις αλλεπάλληλες ληστρικές επιθέσεις και τους φόνους των Ελλήνων Βορειοηπειρωτών, που είχαν σκοπό να κάμψουν το ηθικό των υπόδουλων Ελλήνων.
Ο Χ. Περραιβός, στην «Ιστορία του Σουλίου και της Πάργας» μνημονεύει με λεπτομέρειες την αρπαγή Χριστιανών γυναικόπαιδων και την καταλήστευση των ελληνικών πληθυσμών και ο Ιωάννης Λαμπρίδης τους χαρακτηρίζει ως «μάστιγα», η οποία προκάλεσε τη διάλυση και τη παρακμή πολλών ελληνικών κοινοτήτων, στα χρόνια της τουρκοκρατίας. Έτσι καταστράφηκαν τελείως ή συρρικνώθηκαν πληθυσμιακά πολλά χωριά της Ηπείρου, καθώς αρκετοί κάτοικοί τους μετανάστευσαν ή διασκορπίστηκαν.
Ληστρικές επιδρομές, ιδιαίτερα στα χωριά της Ηπείρου που γειτνίαζαν με την Αλβανία αναφέρονται από τον 15ο αιώνα. Πάντως και Έλληνες αλλαξοπίστησαν, ιδιαίτερα τον 18ο και τον 19ο αιώνα στην Ήπειρο, λόγω της γενικότερης αναρχίας που επικρατούσε (πολεμικές επιχειρήσεις, καταστροφές, ανασφάλεια, λεηλασίες) και εξαιτίας της κάμψης της αντίστασης των κληρικών.
Σημαντικό ρόλο στην εξάπλωση του Μουσουλμανισμού τόσο στο νότιο τμήμα της Αλβανίας (βόρεια του ποταμού Σκούμπη δηλαδή) και της Ηπείρου έπαιξε η ισλαμική αίρεση του μπεκτασισμού. Πολλοί Χριστιανοί, προσχωρώντας σ’ αυτή μπορούσαν να διατηρήσουν την πίστη τους ή να παραμείνουν κρυπτοχριαστιανοί. Στην Αλβανία, πολλοί από τους δερβίσηδες στους τεκέδες των μπεκτασήδων ήταν Χριστιανοί και παρατηρήθηκε το παράδοξο, συχνά άγιοι των Χριστιανών να λατρεύονται ως Μουσουλμάνοι και τάφοι Μουσουλμάνων «αγίων», να ανήκουν σε Χριστιανούς.
Ο μπεκτασισμός, παρά την ελευθεριότητα του δόγματός του πάντως, οδηγούσε αργά, αλλά σταθερά στο Ισλάμ, λειτουργώντας, κατά κάποιο τρόπο, ως «δούρειος ίππος» του Μωαμεθανισμού.
«Δέλβινο και Τσαμουριά» – «Δεροπολίτισσα»: Δύο τραγούδια γραμμένα για το παιδομάζωμα πριν 400 χρόνια που ακούγονται μέχρι σήμερα!
Οι Ηπειρώτισσες και οι Ηπειρώτες και όχι μόνο, γνωρίζουν και χορεύουν, μεταξύ άλλων, τα τραγούδια «Δέλβινο» και «Τσαμουριά» και «Δεροπολίτισσα». Για το πρώτο, οι περισσότεροι νομίζουν ότι αφορά το βορειοηπειρωτικό ζήτημα. Όμως γράφτηκε (κατά τον σπουδαίο Ηπειρώτη τραγουδιστή Σάββα Σιάτρα, γύρω στο 1660), με τους εξής στίχους:
«Δέλβινο και Τσαμουριά, δεν τα δίνουν τα παιδιά για νιζάμ’ του βασιλιά (=σουλτάνου).
Στον Χριστό που προσκυνάμε
Και γι’ αυτόν θα πολεμάμε»
νιζάμι < τουρκ nizam = τακτικός οθωμανικός στρατός
Κάτι ανάλογο συμβαίνει και με τη «Δεροπολίτισσα»
«Μωρ’ Δεροπολίτισσα, μωρ’ καημένη
Αυτού που πας στην εκκλησία, ζηλεμένη
Για μας μετάνοια κάνε μια
Να μην μας πάρει η Τουρκιά
Μην μας γράψουν στην γενιτσαριά
Και μας παν εις τον κισλά*
Ωσάν τ’ αρνιά την Πασχαλιά»
*Κισλάρ αγάς: ο «αρμόδιος» Οθωμανός αξιωματούχος για το παιδομάζωμα και την αρπαγή – απαγωγή κοριτσιών για τα χαρέμια.
Οι στίχοι 5 και 6 του τραγουδιού, που μάλλον είναι άγνωστοι σήμερα δείχνουν ξεκάθαρα για ποιον λόγο γράφτηκε πριν 400 περίπου χρόνια η «Δεροπολίτισσα».
Διάφοροι ανιστόρητοι, εγκάθετοι κ.λπ γράφουν κατά καιρούς σχόλια (και) για την Ήπειρο. Η αυθεντική μορφή των δύο τραγουδιών, που γράφτηκαν πριν από 400 χρόνια δείχνει ξεκάθαρα, ότι οι Ηπειρώτες, ακόμα και στα πιο σκοτεινά χρόνια της ιστορίας τους παρέμεναν πιστοί Χριστιανοί και μιλούσαν μια απόλυτα κατανοητή σε όλους και όλες, γλώσσα, αδιαμφισβήτητα ελληνική.
Ξένοι πρόξενοι στα Ιωάννινα, ο Ίτον(1780-1798), Πουκεβίλ(1806-1819), όπως και ο Λικ , που περιηγήθηκαν την Ήπειρο, γράφουν ότι οι Έλληνες σε αυτή πριν τους μαζικούς εξισλαμισμούς, ήταν το 80%-90% του πληθυσμού της.
Προσκυνούσαν τον Χριστό και πολεμούσαν γι’ αυτόν. Αν κάποιοι άλλοι διάλεξαν άλλο δρόμο, δικαίωμά τους. Δικαίωμά μας όμως, να αποκαλύπτουμε την αλήθεια, όσο πικρή κι αν είναι γι’ αυτούς.
